دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٦٩
| جدیده جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٤٦٩ |
جَدیده، شهری بندری و مرکز شهرستانی به همین نام
در کشور مراکش (مغرب)، واقع در کرانههای اقیانوساطلس. این شهر تا سدۀ ٨ ق/١٤م،
مازغان یا جزایر و بلاد بنومزغنّه، و از آن تاریخ بریجه و مهدومه نام داشت و ازسدۀ
١٣ق/ ١٩م که پس از ویرانی از نو ساخته شد، جدیده نام گرفت. مردم بومی در همـان سده
آن را فورتن١ نیـز مینامیدند (نک : مراکشی، ٣٥٣؛ معلمة...، ٩/٢٩٢٧؛ بنعربی، ١١٧؛
رکلو، XI/٧٣٦).
شهر جدیده در فاصلۀ ٩٧ کیلومتری از دارالبیضاء، ١٧ کیلومتری از ازمور، ١٩٥ کیلومتری
از شهر مراکش و ١٥٠ کیلومتری از شهر آسفی واقع است و در مسیر راه اصلی میان
دارالبیضاء و اگادیر(اغادیر) جای دارد (معلمة، ٩/٢٩٣٠؛ بنعربی، ١١٦-١١٧). شهرستان
جدیده از شمال به شهرستان سطات، از جنوب شرقی به شهرستان قلعةالسراغنة، از جنوب به
شهرستان آسفی و از غرب به اقیانوس اطلس محدود است و بیش از ٠٠٠‘٦ کمـ ٢ وسعت دارد.
شهرها و نواحی عمدۀ آن اینها ست: جدیده، سیدی بنور، ازمور، بئرالجدید و زمامره (معلمة،
٩/٢٩٣١، ٢٩٣٣؛ بریتانیکا، VI/٤٦٧).
ابوعبید بکری شهر جدیده را بندر الجزایر مشهور به جزایر بنیمزغنی خوانده، و آن را
شهری امن با آب گوارا وصف کرده (٢/٧٥٦-٧٥٧)، و در جای دیگر (٢/٧٦٢) از آن با نام
ماریفن نیز یاد کرده است. ادریسی (١/٢٢٢، ٢٤٠، ٢٥٨) فاصلۀ بلاد بنیمزغنا را تا
شرشال ٧٠ میل و تا مدفوس ١٨ میل و تا بیضاء (دارالبیضاء) ٣٠ میل یاد کرده، و مراکشی
آن را شهری کوچک در ساحل دریای روم به نام الجزایر که به بنومزغنه منسوب بوده،
معرفی نموده است (نک : EI٢, II/٣٦٧).
آثار به دست آمده در غارهای نزدیک جدیده، دیرینگی زندگی انسان در آن ناحیه را به
دوران پیش از تاریخ میرساند (ناضوری، ١/٦٢). برخی از نویسندگان بر این باورند که
جدیده بر روی شهری که بطلمیوس آن را «روسیبیس لیمن» خوانده، بنیاد نهاده شده است
(EI٢, II/٣٦٦).
ابن حوقل (ص ٧٧ - ٧٨) و ابوعبید بکری (٢/٧٣٢) جدیده را شهری بزرگ و با سنگفرشهایی
با تصاویر رنگین و بازارها و مسجد جامع و تجارت گسترده و ثروت فراوان وصف کردهاند.
به نوشتۀ ابن ابی زرع (ص ١٣٥-١٣٦، ٢٣١-٢٣٢، ٢٦٣-٢٦٤)، این شهر در ٤٨٠ق/١٠٨٧م، تحت
حکومت یوسف بن تاشفین و در ٥٤٦ ق/١١٥١م زیر سلطۀ عبدالمؤمن بن علی قرار داشت و در
٦٠٠ ق توسط محمد الناصر تصرف شد.
جدیده در ٩٠٨ق/١٥٠٢م به تصرف پرتغالیها درآمد و تا ١١٨٣ق/١٧٦٩م ــ کـه مولای محمد
بن عبدالله آن را آزاد ساخت ــ تحت سلطۀ آنها باقی ماند (بنعربی، ١١٧). پرتغالیها
پیش از ترک شهر آن را با همۀ دژهایش ویران ساختند و جدیده به مدت ٥٥ سال به همین
حال باقی ماند، تا اینکه مولای عبدالرحمان (١٢٣٨-١٢٧٦ق) دستور نوسازی آن را داد و
آن شهر نوبنیاد، جدیده نامیده شد (نک : معلمة، ٩/٢٩٢٧؛ سلاوی، ٨/٣٥-٣٧). وی همچنین
علما و فقها را به اقامت در شهر جدید تشویق کرد و آنها به آموزش و نشر علوم در آنجا
پرداختند. به دنبال شکوفایی علوم مختلف در این شهر دانشمندانی چون محمد ابن الهیبة
التریعی و محمد الرافعی در جدیده پرورش یافتند (معلمة، ٩/٢٩٢٨-٢٩٢٩). این شهر در
این دوره از لحاظ اقتصادی هم پیشرفت کرد و به مرکز تجارتی شهرهای دکاله و عبده بدل
گردید (همان، ٩/٢٩٢٩).
جمعیت جدیده پس از نوسازی با مهاجرت گروههایی از ساکنان دکاله و سوس به آنجا افزایش
یافت و از ٥٠٠‘٢ تن در ١٢٩٢ق/١٨٧٥م، به ٢٠ هزار تن در ١٣١٨ق/١٩٠٠ م رسید (همان،
٩/٢٩٣٠). جمعیت این شهر در ١٣٦١ش/١٩٨٢م به ٤٥٥‘٨١ تن، در ١٣٧٣ش/١٩٩٤م، به ٠٨٣‘١١٩تن
(همان، ٩/٢٩٣٣)، و در ١٣٨٦ش/٢٠٠٧م به بیش از ٨٠٠‘١٥٣ تن افزایش یافت («فرهنگ...١»).
آثاری از روزگار چیرگی پرتغالیها در شهر جدیده برجا مانده است و این شهر امروزه از
مهمترین مراکز جهانگردی مراکش به شمار میرود (بن عربی، همانجا).
یاقوت از دو قریه به نام جدیده در مصر سخن گفته است (٢/٤٢).
مآخذ: ابن ابی زرع، علی، الانیس المطرب، رباط، ١٩٧٢م؛ ابنحوقل، محمد، صورةالارض،
بیروت، ١٩٩٢م؛ ابوعبید بکری، المسالک و الممالک، به کوشش وان لون و ا. فره، تونس،
١٩٩٢م؛ ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، پُرت سعید، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ بن عربی، صدیق، المغرب،
بیروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ سلاوی، احمد، الاستقصاء، دارالبیضاء، ١٣٧٦ق/١٩٥٦م؛ مراکشی،
عبدالواحد، المعجب، به کوشش محمد سعید عریان و محمد عربی علمی، قاهره، ١٣٦٨ق/١٩٤٩م؛
معلمة المغرب، رباط، ١٤١٩ق/١٩٩٨م؛ ناضوری، رشید، المغرب الکبیر، بیروت، ١٩٨١م؛
یاقوت، بلدان؛ نیز:
Britannica, ١٩٨٩; EI٢; Reclus, E., Nouvelle géographie universelle, Paris, ١٨٨٦;
The World Gazetteer, www. World - gazetteer. com.
پرویز امین
١. The World…