دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٦٦

جَدْی، دهمین صورت از صور دائرة‌البروج. جدی در لغت به معنای بزغاله است و شکل این صورت بر آسمان به صورت حیوانی با سر و شکم بز و دم ماهی تجسم شده است (بیرونی، التفهیم، ٩٠). جدی از صورتهای فلکی‌ای است که در گذشته‌های دور تا به امروز در شکل پذیرفته شدۀ آن تغییر چندانی رخ نداده است (آلکت، ١١٥). ظاهراً این شکل نخستین‌بار در تمدن بابلی برای این صورت انگاشته شده است. یونانیان آن را نماد «آمالتئا»، بزی که زئوس در کودکی از آن شیر خورد، می‌پندارند. چون خورشید با ورود به برج جدی حرکت خود را در بُرجهای «صاعد» (از اول جدی تا آخر جوزا) آغاز می‌کند، برخی تمدنهای شرق باستان جدی را «دروازۀ جنوبی خورشید١» می نامیدند و در افسانه‌های یونانی آن را «دروازۀ خدایان» می‌دانستند و به عقیدۀ یونانیان روح در میان ستارگان جدی از جسم جدا می‌شد (همو، ١١٦-١١٧).
در فهرستهای قدیمی ثوابت، این صورت با ٢٨ ستاره از قدرهای سوم تا ششم آمده است که هیچ‌کدام از آنها خارج صورت نیستند (بطلمیوس، ٣٧٥-٣٧٦؛ صوفی، ٢٨٤). در الزیج الصابی تنها ١٨ ستاره از این صورت در جدول ذکر شده است (بتّانی، ٢٦٢-٢٦٣). قَدرهای ٦ ستاره در جدول صوفی با مقادیر بطلیموس متفاوت است (بطلیموس، همانجا؛ صوفی، همانجا، نیز ترجمه، ٢٠٧-٢٠٨؛ قس: بیرونی، القانون، ٣/١٠٨١-١٠٨٣).
اعراب پیش از اسلام این صورت را نمی‌شناختند و پس از اسلام آن را از اقوام دیگر (و احتمالاً از طریق ترجمۀ مجسطی بطلمیوس) اخذ کردند (دربارۀ برجهایی که اعراب می‌شناختند، نک‌ : همو، التفهیم، ١٠٣). بیست و دومین منزل از منازل قمر در این برج قرار داشت. این منزل که «سعد ذابح» نامیده می‌شود، شامل دو ستارۀ روشن واقع در محل شاخ جدی است. دو ستارۀ روشن دیگر را نیز که پس از آنها قرار دارند، «سعد ناشره» یا «محبّین» می‌خوانند (صوفی، ٢٨٢، نیز ترجمه، ٢٠٦).
ستارۀ δ-cap را که بر دنبالۀ جدی قرار می‌گرفت، «ذَنَب الجدی» می‌نامیدند و بر اسطرلابها نقش می‌نمودند (همو، ٢٨١، نیز ترجمه، ٢٠٥؛ کونیچ، «صوفی...٢»، ٦٢). بیرونی آن را در جملۀ ستارگانی آورده است که بر صفیحۀ تسییر اسطرلاب نقش
می‌شدند ( استیعاب...، ١٠٢)، اما طوسی و بیرجندی به نقش شدن این ستاره بر اسطرلاب اشاره نکرده‌اند.
امروزه برج جدی در طول دائرة‌البروج °٣٠١ تا °٣٢٩ قرار گرفته (راث، ١٣)، و حدود ٤١٤ درجۀ مربع از سطح آسمان را پوشانده است (مکلر، ٩٠). نام امروزین برخی از ستاره‌های جدی در زبانهای اروپایی نیز از نامهای عربی آنها اقتباس شده است؛ نمونۀ آن ستارۀ «دَبِح» است که نام آن برگرفته از «سعد ذابح» است (کونیچ، «نجوم...١»، ١٥٤).
مآخذ: بتانی، محمد، الزیج الصابی، به کوشش ک. آ. نالینو، رم، ١٨٩٩م؛ بیرونی، ابوریحان، استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاصطرلاب، به کوشش محمد‌اکبر جوادی حسینی، مشهد، ١٣٨٠ش؛ همو، التفهیم، به کوشش جلال‌الدین همایی، تهران، ١٣٥٢ش؛ همو، القانون المسعودی، حیدر‌آباد دکن، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٦م؛ صوفی، عبدالرحمان، صور الکواکب، چ تصویری، فرانکفورت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ همو، همان، ترجمۀ نصیر‌الدین طوسی، به کوشش معز‌الدین مهدوی، تهران، ١٣٥١ش؛ مکلر، گری و دیگران، صورتهای فلکی، ترجمۀ احمد دالکی، تهران، ١٣٨٣ش؛ نیز:
Kunitzsch, P., Arabische Sternnamen in Europa, Wiesbaden, ١٩٥٩; id, »Al-Ԩūfī and Astrolabe Stars«, Zeitschrift für Geschichte der arabisch-islamischen Wissenschaften, Frankfurt, ١٩٩٠, vol. VI; Olcott, W., Star Lore of All Ages, New York, ٢٠٠٤; Ptolemy, Almagest, tr. And ed. G. J., Toomer, London, ١٩٨٤; Roth, G., Stars and Planets: A Viewer’s Guide, New York, ١٩٩٨.
محمد مظفری

 

١. The Southern Gate of the Sun

٢. »Al-Sūfi...«