جَبّول، شهری کهن در مرکز بابل باستان بر کرانۀ شرقی است. نام جبول برگرفته از نام قبیله‌ای آرامی موسوم به گمبولو ‌است که در اواخر هزارۀ ٢ق‌م در فاصلۀ سالهای ١٠٨٣-١٠٦٢ق‌م به ناحیه‌ای میان دجلۀ سفلا و مرز ایلامیها و کلدانیها مهاجرت کردند و در آنجا ساکن شدند و نام قبیلۀ خود را بر آن منطقه نهادند. این نام را برخی خاورشناسان در سدۀ ١٣ق/ ١٩م به اشتباه جنبیل نوشته‌اند (نک‌ : اشترک، ٣٠٩؛ سومر، ٢٢ ؛ رو، ٢٣٣). در منابع اسلامی از این شهر با نام جَبُّل یاد شده است (نک‌ : یعقوبی، ٨٣؛ ابن رسته، ٨٣؛ یاقوت، ٢/٢٣؛ ابوالفدا، ٢٩٤؛ ابن اثیر، ٦/٣٢٢؛ ابن عبد المنعم، ١٥٦).
شهرت این شهر به روزگار باستان باز می‌گردد. جبول در روزگار آشوریان به سبب موقعیت راهبردی‌اش در نبردهای آشوریان با بابلیها و ایلامیها، اهمیت بسیار داشت (مجیدزاده، ٢٧٠، ٢٨٠؛ دخویه، ١٥؛ اُمستد، ٤٣٣-٤٣٤؛ رو، ٢٧١).
بر اساس نوشته‌های جغرافیانگاران و مورخان سده‌های نخستین اسلامی، شهر جبول در کرانۀ شرقی رود دجله، جنوب رود نهروان، در جایی که به دجله پیوند می‌خورده، در نزدیکی جرجرایا واقع بوده است (ابن خردادبه، ١٧٥؛ ابن رسته، ٩٠، ١٨٤، ١٨٦، ٢٢٥؛ ابن حوقل، ١/٢٣٢). در آن روزگار از جبول به عنوان شهری‌آباد، پرجمعیت و پررونق که در آن بسیاری از صنعتگران و معماران مدینة السلام به سر می‌بردند، یاد شده است (یعقوبی، همانجا؛ ابن رسته، ١٨٦-١٨٧؛ مقدسی، ١٢١-١٢٢)؛ اما به تدریج از سدۀ ٦ ق/ ١٢م به بعد از رونق آن کاسته شده است.
حازمی مؤلف سدۀ ٦ ق/١٢م آنجا را شهری کوچک در نزدیکی واسط ذکر کرده (١/١٨٣-١٨٤)، و یاقوت در اوایل سدۀ ٧ق از آن به عنوان قریه‌ای بزرگ یاد کرده است (همانجا). ابن عبدالمنعم حمیری در اواخر سدۀ ٩ق/ ١٥م، به مسجد و بازار آن اشاره کرده است (همانجا). بقایای باستانی جبول تا اوایل سدۀ ١٣ق/ ١٩م نیز برجا بود، اما بر اثر طغیان آب رودخانۀ دجله در فاصلۀ سالهای ١٨٣٣-١٨٤٨م به کلی از میان رفت (نک‌ : اشترک، ٣٠٤).
ابوالخطاب محمد بن علی بن محمد بن ابراهیم جبولی (د ٤٣٩ق) شاعر که با ابوالعلاء معری مشاعره‌ای مشهور داشته است، همچنین ابوعمران موسی بن اسماعیل جبولی و حکم بن سلیمان جبولی به این شهر منسوب‌اند (حازمی، ١/١٨٤؛ یاقوت، ٢/٢٣-٢٤؛ ابوالفدا، ٢٩٤-٢٩٥).

مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛ ابن خردادبه، عبید ‌الله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٦ق/١٩٨٩م؛ ابن رسته، احمد، الاعلاق النفیسة، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛ ابن عبد المنعم حمیری، محمد، الروض المعطار، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٠م؛ ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛ حازمی، محمد، الاماکن، حجاز، ١٤١٥ق؛ قدامة بن جعفر، «الخراج»، همراه المسالک و الممالک
(نک‌ : هم‌ ، ابن خردادبه)؛ مجیدزاده، یوسف، تاریخ و تمدن بین ‌النهرین، تهران، ١٣٧٦ش؛ مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛ یاقوت، بلدان؛ یعقوبی، البلدان، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ نیز:

De Goeje, »Zur historischen Geographie Babyloniens«, ZDMG, ١٨٨٥, vol. XXXIX; Olmstead, A. T., History of Assyria, Chicago, ١٩٦٨; Roux, G., Ancient Iraq, London, ١٩٦٤; Sommer, A. D., Les Araméens, Paris, ١٩٤٩; Streck, M., Die alte Landschaft Babylonies nach den arabischen Geographen, Frankfurt, ١٩٨٦.
پرویز امین