دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٣٥
| جبله، شهر جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٤٣٥ |
جَبَله، شهری بندری در غرب سوریه در استان
لاذقیه. این شهر با ٨٧٥‘٧٠ تن جمعیت (١٣٨٦ش/٢٠٠٧م)، در دشتی ساحلی در ٣٠ کیلومتری
جنوب بندر لاذقیه در کنار دریای مدیترانه واقع است ( المعجم ...، ٢/٦٣٠؛ «فرهنگ ...
١»). در دشت جبله زراعت و باغداری رونق فراوان دارد و گندم، جو، حبوبات، پنبه،
تنباکو، مرکبات و زیتون از عمدهترین محصولات کشاورزی آنجا ست ( المعجم، همانجا).
برخی نام جبله را برگرفته از نام گابالا در زبان یونانی دانستهاند؛ اما برخی دیگر
این نام را به جبلة بن ایهم (د ٢٠ق)، آخرین امیر غسانی شام، منسوب میدارند که
هنگام مهاجرت از جزیرة العرب به قلمرو رومیها، در این منطقه اقامت گزید (همانجا؛
IA, III/٣٦).
برپایۀ آثار باستانی به دست آمده در این شهر، برخی قدمت جبله را به روزگار کنعانیان
میرسانند، اما آنچه مسلم است این بندر در دورۀ فنیقیها از بندرهای مهم تجارتی به
شمار میرفته است ( المعجم، همانجا؛ EI٢). این شهر در ٦٤ قم به استیلای رومیها
درآمد و تجارت و بازرگانی در این بندر رشد و رونق یافت. در زمان فرمانروایی
یوستینیانوس (حک ٥٢٧-٥٦٥ م) در آنجا قلعهای با شکوه ساخته شد که بیشتر ساکنان
آنجا را راهبان مسیحی تشکیل میدادند (نک : بلاذری، ١٨٢؛ نیز نک : «تاریخ مدینة
...»، بش ).
جبله در زمان فتوح عربها در شام، در ١٧ق/٦٣٨ م به فرماندهی عبادة بن صامت گشوده شد
(واقدی، ٢/٣٦؛ بلاذری، همانجا). به دنبال تصرف این شهر به دست عربها، رومیها آنجا
را ترک کردند. معاویة بن ابی سفیان در بیرون از حصارِ شهرِ دورۀ رومیها، قلعۀ دیگری
بنیاد نهاد و دستههایی از سپاهیان عرب را در آنجا مستقر کرد (نک : همانجا). به
گزارش یعقوبی ( تاریخ، ٢/٤٩١) در ٢٤٥ق/٨٥٩ م، زمین لرزهای شدید در جبله و همچنین
لاذقیه روی داد و منجر به کشته شدن بسیاری از اهالی آنجا شد (نیز نک : ابن اثیر،
٧/٨٧)؛ اما با توجه به گزارشهای جغرافیانویسان اسلامی در سدههای ٣ و ٤ق جبله پس از
وقوع زمین لرزه میبایست رونق و اعتبار گذشتۀ خود را بازیافته باشد، زیرا این شهر
در آن روزگار از شهرهای ثغور بحریه، در سواحل جند حمص به شمار میرفته است و ساکنان
آن را همدانیها و گروههایی از اقوام قیس و ایاد تشکیل میدادهاند (ابن خردادبه،
٢٥٥؛ یعقوبی، « البلدان»، ٣٢٤-٣٢٥؛ مقدسی، ١٥٤).
جبله در دورۀ حکومت حمدانیان در قلمرو آنان قرار داشت («تاریخ مدینة»، بش ). در
٣٥٨ق/٩٦٩م، رومیها دوباره این شهر را تصرف کردند (همانجا؛ نک : ابن اثیر،
٨/٥٩٦-٥٩٧) و در ٤٧٣ق/١٠٨٠م، قاضی تنوخی معروف به ابن ضلیعه، به کمک قاضی جلال
الدین بن عمار، حاکم طرابلس، جبله را از رومیها بازپس گرفت (نک : یاقوت، ٢/٢٥؛
«تاریخ مدینة»، بش ).
در ٤٩٤ق/١١٠١م، صلیبیها به جبله حمله کردند؛ ابومحمد عبید الله بن منصور معروف به
ابن صلیحه، قاضی جبله، با صلیبیها به مبارزه پرداخت و آنان را شکست داد. در اثنای
این
درگیریها، یکی از برجهای دیوار جبله ویران گردید. ابن صلیحه آن را بازسازی کرد، اما
چون یارای مقاومت در برابر صلیبیها را نداشت، از اتابک طغتکین (از اتابکان دمشق نک
: ه د، بوری، بنی) تقاضای کمک کرد و خود راهی دمشق شد. اتابک طغتکین نیز جبله را
به پسرش تاج الملوک بوری واگذارد (ابن اثیر، ١٠/٣١٠-٣١١)، اما به سبب بدرفتاری تاج
الملوک بوری، اهالی جبله از حاکم طرابلس خواستند تا جبله را به حاکمیت خود درآورد.
حاکم طرابلس نیز، فخر الملک (از خاندان بنی عمار) را به آنجا فرستاد. فخر الملک بر
استحکامات جبله در برابر تهاجمهای صلیبیها افزود، اما آنان در ٤٩٩ق/١١٠٦م دوباره
این شهر را تصرف کردند (همو، ١٠/٣١٢، ٤١١)، تا آنکه فخر الملک بن عمار در ٥٠٢ ق این
شهر را از آنان باز پس گرفت (همو، ١٠/٤٥٤)، اما دوباره جبله به دست صلیبیها افتاد
(ابن شحنه، ٢١٧؛ «تاریخ مدینة»، بش ).
در ١٨ جمادی الاول ٥٨٤ ق/١٥ ژوئیۀ ١١٨٨م، صلاح الدین ایوبی جبله را از تصرف
صلیبیها درآورد. به دنبال فتح جبله به دست ایوبیان، صلیبیها در کنار دو قلعۀ شهر
ساکن شدند و شماری از امرای آنان با مسلمانانی که در انطاکیه اسیر بودند، مبادله
شدند (نک : عماد الدین، ٢٣٣-٢٣٤؛ ابن شداد، ٨٩؛ ابن اثیر، ١٢/٧-٨). پس از مرگ صلاح
الدین (٥٨٩ ق) نواحی ساحلی شام و از جمله جبله و لاذقیه به حاکمیت ملک ظاهر، یکی
از پسران صلاح الدین درآمد (ابن اثیر، ١٢/١٠٩-١١٠؛ رشید الدین، ١/٣٥٧).
در ٦٠١ ق صلیبیها به جبله حمله کردند، اما در ٦١٨ ق/ ١٢٢١م، میان آنان و مسلمانان
صلح برقرار شد (مقریزی، ١/٢٧٧، ٣٢٧). یاقوت (د ٦٢٦ ق) جبله را قلعهای مشهور در
ساحل شام و از توابع حلب ذکر کرده است که ظاهراً تا روزگار حیات او در تصرف
مسلمانان بوده است (همانجا). در ٦٢٨ ق صلیبیهای ساکن در شام به جبله حمله بردند،
آنجا را غارت کردند و عدهای از اهالی آن را به اسارت گرفتند (ابن اثیر، ١٢/٥٠٤).
در ٦٨٤ ق/١٢٨٥م، ناصر محمد قلاوون، از ممالیک بحری مصر و شام این شهر را تسخیر کرد
(نک : EI٢؛ بازورث، ١٠٥، ١٠٨-١٠٩). در دورۀ حکومت ممالیک زائران بسیاری برای دیدن
مقبرهای منسوب به ابراهیم ادهم، عارف سدۀ ٢ق، به این شهر سفر میکردند که موجب
رونق و شکوفایی آنجا شد (ابن بطوطه، ٩٧، ٢٩٥؛ ابوالفدا، ٢٥٤-٢٥٥؛ حافظ ابرو، ١/٣٤٢؛
EI٢). در ٩٢٢ق/١٥١٦م عثمانیان سرزمینهای شام و از جمله جبله را بر قلمرو خود
افزودند و به مدت ٤ سده در استیلای خود داشتند تا آنکه در اوایل سدۀ ٢٠م با تجزیۀ
امپراتوری عثمانی و تشکیل کشور سوریه در قلمرو این کشور قرار گرفت («تاریخ مدینة»،
بش ؛ EI٢).
دانشمندانی چون یوسف بن بحر جبلی و احمد بن محمد بن ابراهیم انصاری جبلی به این شهر
منسوباند (یاقوت، ٢/٢٦).
مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن بطوطه، رحلة، به کوشش طلال حرب، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
ابن خردادبه، عبید الله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٦ق/ ١٨٨٩م؛
ابن شحنه، محمد، الدر المنتخب فی تاریخ مملکة حلب، به کوشش عبد الله محمد درویش،
دمشق، ١٤٠٤ق؛ ابن شداد، یوسف، النوادر السلطانیة، به کوشش جمال الدین شیال، قاهره،
١٩٦٤م؛ ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛ بازورث، ک.ا.،
سلسلههای اسلامی، ترجمۀ فریدون بدرهای، تهران، ١٣٧١ش؛ بلاذری، احمد، فتوح
البلدان، به کوشش عبد الله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ «تاریخ
مدینة جبلة» (نک : مل ْ «سایت...١ »)؛ حافظ ابرو، جغرافیا، به کوشش صادق سجادی،
تهران، ١٣٧٥ش؛ رشیدالدین فضلالله، جامع التواریخ، به کوشش محمد روشن و مصطفى
موسوی، تهران، ١٣٧٣ش؛ عماد الدین کاتب، محمد، الفتح القسی فی الفتح القدسی، به کوشش
محمد محمود صبح، بیروت، الدار القومیة للطباعة و النشر؛ المعجم الجغرافی، به کوشش
عماد مصطفى طلاس، دمشق، ١٩٩٢م؛ مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن،
١٩٠٦م؛ مقریزی، احمد، السلوک، به کوشش محمد عبد القادر عطا، بیروت، ١٤١٨ق/١٩٩٧م؛
واقدی، محمد، فتوح الشام، بیروت، دار الجیل؛ یاقوت، بلدان؛ یعقوبی، احمد، «
البلدان»، همراه الاعلاق النفیسۀ ابن رسته، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛ همو،
تاریخ، بیروت، ١٤١٥ق/ ١٩٩٥م؛ نیز:
EI٢; IA; Jableh City Site, www.Jableh.syriamart.net/History; The World
Gazetteer, www.world-gazetteer.com.
پرویز امین
١. The World …