دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤١٣
| جبار جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٤١٣ |
جَبّار، صورتی فلکی که در گذشته، چون شمالی یا جنوبی بودن صورتها را نسبت به دائرةالبروج
میسنجیدند، دومین صورت از صور فلکی نیمکرۀ جنوبی آسمان به شمار میآمد و به صورت
مردی با عصایی در دست و شمشیری بر کمر تصور میشد (بیرونی، التفهیم، ٩٣؛ صوفی،
٣٢١). یونانیان آن را اوریون٢ میخواندند که در اساطیر یونانی، شکارچی غولپیکری
است که هویتی نیمهخدایی دارد و گفتهاند که خدایان پس از مرگ او را به شکل این
صورت فلکی در آسمان قرار دادند (قس: گرانت، ١٦٠-١٦١). امروزه نیز در زبانهای
اروپایی جبار را با همین نام میخوانند. گویا این تعبیر نزد مسلمانان هم پذیرفته
بوده، چه مثلاً خوارزمی از صورت «کلب اکبر» با نام «کلب الجبار» یاد کرده است (ص
٢١٣). یونانیان این صورت فلکی را گیگاس٣ (آلن، ٣٠٦-٣٠٧)، و مسلمانان آن را «جوزا»
هم مینامیدند (صوفی، همانجا). این نام که بعدها بر جوزا (ه م) اطلاق شد، کهنتر
از «جبار» است (بکیچ، ٤٥).
در فهرستهای کهن ثوابت جبار دارای ٣٨ ستاره از قدرهای اول تا ششم است که ستارۀ نخست
سحابی است (بطلمیوس، ٣٨٢-٣٨٤؛ صوفی، ٣٣٠-٣٣١). صوفی میگوید که این سحابی از ٣
ستارۀ کوچک نزدیک به هم تشکیل شده است که به مثلثی میماند و بطلمیوس به جای این ٣
ستاره نقطهای در میان مثلث فرض کرده، و مختصات آن را به دست داده است (ص ٣٢١).
بیرونی این ٣ ستاره را با اشاره به آنکه به سحابی تعلق دارند، در ابتدای جدول
ستارگان جبار آورده، و از این رو، ٤٠ ستاره برای این صورت ذکر کرده است (بیرونی،
القانون...، ٣/١٠٩٤-١٠٩٧). قدرهای یاد شده برای ٣ ستاره در جدول صوفی با مقادیر
بطلمیوس متفاوت است (بطلمیوس، همانجا؛ صوفی، ٣٣٠-٣٣١؛ قس: بیرونی، همانجا).
اعراب ٣ ستارۀ نخست را که به گفتۀ صوفی «مانند ٣ نقطۀ روی حرف ث هستند» (ص ٣٢٧)،
هَقْعَة و هَقْعَةالجوزا و همچنین تحاتی، تحیات و اثافی (دیگ پایه) نیز نامیدهاند
(قس: ابن قتیبه، ٤١). این ٣ ستاره منزل پنجم ماه هم محسوب میشوند. آنان ستارۀ
روشنی را که بر شانۀ راست صورت قرار میگرفت، مِنْکَبالجوزا یا یدالجوزا، نیز
مرزم الجوزا مینامیدند، اما صوفی (قس: همانجا) استفاده از واژۀ مرزم برای این
ستاره را اشتباه دانسته است. ٣ ستارۀ واقع بر کمربند جوزا را منطقة الجوزا، نطاق
الجوزا، نظام، نظم، نظم الجوزا و فقار الجوزا مینامیدند (همانجا؛ دربارۀ دیگر
نامهایی که اعراب به ستارگان جبار اطلاق میکردند، نک : همو، ٣٢٧-٣٢٨).
پارهای از این نامها به زبانهای اروپایی هم راه یافته است، به عنوان نمونه «النطاق»
به صورت «Alnitak» به یکی از ستارگان واقع بر کمربند جبار اطلاق شده است (کونیچ،
١٣٠). همچنین نامهای دیگری مانند «سیف» به صورت «Saiph»، «منطقه» به صورت «Mintaka»
و «ید الجوزا» به صورتهایی چون «Beteigeuze» و «Betelgeuse» در زبانهای اروپایی
آمدهاند (همو، ١٥٠, ١٨٤, ٢٠٢).
در صورتبندی امروز جبار با ٧٧ ستارۀ درخشانتر از قدر ٥/٥، با صورتهای فلکی نهر،
جوزا، ارنب، تکشاخ و ثور هممرز است و محدودۀ آن بعد ٤ ساعت و ٤١ دقیقه تا ٦ ساعت
و ٢٦ دقیقه و میل °٢٣+ تا °١١- است (بکیچ، ٢٥٤). چندین سحابی معروف در این صورت
فلکی جای دارند؛ از جمله سحابی «سر ساحره٣» که با چشم غیر مسلح نیز دیده میشود،
اما بطلمیوس، صوفی و دیگر قدما به آن اشاره نکردهاند.
مآخذ: ابن قتیبه، عبدالله، الانواء، به کوشش پلا و حمیدالله، حیدرآباد دکن، ١٣٧٥ق/
١٩٥٦م؛ بیرونی، ابوریحان، التفهیم، به کوشش جلالالدین همایی، تهران، ١٣٥٢ش؛ همو،
القانون المسعودی، حیدرآباد دکن، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٦م؛ خوارزمی، محمد، مفاتیح العلوم، به
کوشش فانفلوتن، لیدن، ١٩٦٨م؛ صوفی، عبدالرحمان، صور الکواکب، چ تصویری، به کوشش
فؤاد سزگین، فرانکفورت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ گرانت، مایکل و جان هیزل، فرهنگ اساطیر
کلاسیک، ترجمۀ رضا رضایی، تهران، ١٣٨٤ش؛ نیز:
Allen, R., Star Names: Their Lore and Meaning, New York, ١٩٦٣; Backich, M. E.,
The Cambridge Guide to the Constellations, Cambridge, ١٩٩٥; Kunitzsch, P.,
Arabische Sternnamen in Europa, Wiesbaden, ١٩٥٩; Ptolemy, The Almagest, tr. and
ed. G. j. Toomer, London, ١٩٨٤.
محمد مظفری
٢. Orion
٣. Gigas