دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٠٣
| جاوید احمد جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٤٠٣ |
جاویدْ اَحْمَد (د ١٢١٨ق/١٨٠٣م)، تاریخنگارِ
عثمانی در اواخر سدۀ ١٢ق/١٨م.
از تاریخ تولد او آگاهی دقیق در دست نیست، ولی میدانیم که در استانبول زاده شد.
پدرش مصطفى بیک از سپاهیان صاحب تیمار ــ نوعی اقطاع (ه م) در نظام زمینداری
عثمانی (نک : پاکالین، III/٤٩٧ ff.) ــ بود. احمد با عنوان کارمند خزانۀ عامره (خزانۀ
همایون) در دستگاه اداری دولت عثمانی آغاز به کار کرد و مدارج ترقی را به سرعت
پیمود و در اتاق خاص (خاص اوطه = اتاق ویژۀ نگهداری امانات مقدس؛ برای تفصیل، نک :
همو، I/٧٥٥؛ اوزون چارشیلی، ٣٢٢-٣٢٣) به کارهای اداری پرداخت و سپس با درجۀ
خواجگانی (مرتبهای در نظام اداری) شهردار (شهر امنیتی) استانبول شد (بروسه لی،
III/٤١؛ لوند، I/٣٦٧). جاوید احمد تا آخر عمر در همین سمت بود و چون درگذشت، در
تکیۀ یحیى افندی در محلۀ بشیکتاشِ استانبول به خاک سپرده شد (همانجاها).
جاوید در آستانۀ تشکیلِ نظام جدید از سوی سلطان سلیم سوم (سل
١٢٠٣-١٢٢٢ق/١٧٨٩-١٨٠٧م) مأموریت یافت که رویدادهای مهم را به طور روزشمار ثبت و ضبط
کند. جاوید احمد در اجرای این فرمان وقایعنامهای با استناد به اسناد و منابع
دولتی چون فرمانهای پادشاه و نامهها و مکاتبات با دول دیگر و نیز سایر منابع و
اسناد از رمضان ١٢٠٤/ مۀ ١٧٩٠، به ترتیب روزشمار تألیف و تدوین کرد و آن را حدیقۀ
وقایع نام نهاد و از این روی، به «واقعهنویس اندرون» شهرت یافت. این کتاب به کوشش
عدنان بایجار براساس نسخ خطی موجود در کتابخانههای استانبول، در آنکارا (١٩٩٨م)
چاپ شده است(«دائرةالمعارف...١»، II/٥٢-٥٣).
از جاوید احمد کتاب دیگری نیز بر جای مانده که به منتخبات جاوید بیک یا تاریخ جاوید
احمد معروف است. این اثر مشتمل است بر تاریخ جنگها و روابط روس و عثمانی. جاوید
احمد این اثر را در دو جلد با بهرهگیری و اقتباس از آثار مورخان عثمانی مانند حاجی
خلیفه، انوری، عاصم، واصف و دیگران گردآوری کرده است. جلد اول شامل وقایع سالهای
١٠٣٥- ١١٨٨ق/١٦٢٦-١٧٧٤م است، و جلد دوم آن رویدادهای میان سالهای
١١٨٨-١١٩٦ق/١٧٧٤-١٧٨٢م را در بر دارد. بخش آخر این اثر مشتمل بر مشاهدات خود جاوید
احمد بیک است و بدین جهت، اهمیت ویژهای دارد؛ چنانکه مورد استناد مورخانی چون
احمد جودت در تاریخ وی نیز بوده است (جودت ١/٧١؛ بروسهلی، همانجا؛ «دائرةالمعارف»،
II/٥٣).
جاوید احمد ذیلی نیز بر کتاب حدیقة الوزراء اثر عثمانزاده تائب دارد که به زندگینامۀ
صدر اعظمهای دولت عثمانی از راغب پاشا تا یوسف ضیاء پاشا (١١٧٠-١٢١٣ق/١٧٥٧-١٧٩٨م)
اختصاص یافته است. وی این اثر را وَردِ مُطَرّا نام نهاده است (بروسه لی، همانجا).
این کتاب نخست در ١٢٧١ق در استانبول و سپس در ١٩٦٩م در فرایبورگ چاپ شده است («دائرةالمعارف»،
همانجا؛ فلوگل، II/٣١٨).
مآخذ: جودت، احمد، تاریخ، استانبول، چ ٢؛ نیز:
Bursalı, M. T., Osmanlı müellifnleri, ed. İ. Özen, Istanbul, ١٩٧٥; Flügel, G.,
Die arabischen, persieschen, türkischen Handschriften der kaiserlichen und
königichen Hofbibliothek zu Wien, Hildesheim/ New York, ١٩٧٧; Levend, A. S.,
Türk edebiyat tarihi, Ankara, ١٩٧٣; Pakalın, M. Z., Osmanlı tarih deimleri ve
terimleri sözlüğü, Istanbul, ١٩٧٢; Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi,
Istanbul, ١٩٨٩; UzunçarŞılı, İ. H., Osmanlı devletinin saray teŞkilâtı, Ankara,
١٩٨٨.
علیاکبر دیانت
١. Türkiye...