دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣٤٣

جادَری، ابوزید عبدالرحمان بن محمد، فقیه و محدث مالکی اواخر سدۀ ٨ ق/١٤م و اوایل سدۀ ٩ق/١٥م. نسبت وی در منابع به صورتهای جادیری و جدیری هم یاد شده، و در المعیار المعرب ونشریسی به عنوان قدیم‌ترین منبع دربارۀ وی، اصل و خاستگاه او تلمسان آمده است (٣/٣٥٧؛ نیز نک‌ : ابن غازی، الروض...، ٨٥؛ ابن قاضی، ٢/٤٠٤). جادری در ٧٧٦ یا ٧٧٧ق در فاس زاده شد و همان‌جا بالید و هم در این شهر عهده‌دار امر «توقیت» در جامع قرویین شد. چنان‌که از آثارش برمی‌آید، وی در علوم دیگری نظیر قرائت، نحو و حساب هم تبحری داشته است (همانجا؛ باباتنبکتی، ٢٥٤؛ کتانی، ١/٢٩٥؛ نیز نک‌ : تازی، ٢/٥٠٢).
جادری قرائات هفت‌گانه را نزد عثمان زروالی، ابوعبدالله فخار و ابوعبدالله قیسی فرا گرفت. افزون بر آنان از ترجانی، برهان‌الدین بن صدیق، رئیس بن احمر، محمد بن عمر لخمی، شیخ موسى عبدوسی، ابوزید مکودی و ابوالحسن بن امام روایت می‌کرد (ونشریسی، باباتنبکتی، کتانی، همانجاها؛ نیز نک‌ : ابن قاضی، ١/٢٣٧، ٢/٤٠٤). روایاتی نیز مستقیماً و بدون ذکر سند از ابن قاسم عتقی (د ١٩١ق) و اشهب (د ٢٠٤ق) نقل کرده است (نک‌ : ونشریسی، ٤/١٤٦، ٦/٥٨٦-٥٨٧).
در میان کسانی که از جادری روایت کرده‌اند، می‌توان ابوالحسن علی بن منون مکناسی و ابومحمد عبدالله بن عریف را نام برد (ابن غازی، همان، ٢٦، فهرس، ٨٥).
بر پایۀ برخی مآخذ، جادری در حدود سال ٨١٨ یا ٨٣٩ ق در فاس درگذشت و در گورستان «باب الفتوح» آن دیار به خاک سپرده شد (ابن قاضی، ٢/٤٠٤؛ باباتنبکتی، کتانی، همانجاها).
جادری آثار فراوانی تألیف کرد که در بیشتر موارد به سبب گردآوری و جمع آراء و آثار دیگران، تألیفات او در ردیف منابع مرجع نزد نویسندگان پسین قرار گرفت؛ چنان‌که ونشریسی (د ٩١٤ق) در المعیار المعرب آراء بسیاری از فقهای مالکی دربارۀ ابواب مختلف را از مکتوبات جادری نقل کرده است (مثلاً نک‌ : ٣/٣٧٥-٣٧٦، ٤/١٢٠-١٢١، ٦/٥٨٦-٥٨٧، ٧/١٧٤، ٢٦٣-٢٦٤، ١٢/٢٥٤-٢٥٥).
در میان آثار جادری، مهم‌ترین تألیف وی که اسباب اشتهار او را هم فراهم آورده، روضة الازهار فی علم وقتی اللیل و النهار است. این کتاب به نظم، و در زمینۀ شناسایی اوقات مختلف شب و روز و اعمال شرعی مربوط به آنها ست و از دانش جادری دربارۀ نجوم نیز خبر می‌دهد. عنوان این اثر به صورت روضة الازهار فی اعمال اللیل و النهار نیز در منابع آمده، و نسخه‌ای خطی از آن در کتابخانۀ خدیویه موجود است (خدیویه، ٥/٢٩١). رودانی آن را از طریق ابن غازی، از شریف علی بن منون حسنی از جادری روایت کرده است (ص ٢٥٢؛ نیز نک‌ : ابن قاضی، باباتنبکتی، همانجاها).
این کتاب به سبب اهمیتش، چندین‌بار در فاس چاپ سنگی شده و از کتابهای درسی جامع قرویین به شمار می‌آمده، و هم بدین سبب شروحی متعدد بر آن نگاشته شده است که از آن جمله‌اند: لباب الفضة فی شرح الروضة از احمد بن حمیده مطرفی و تفجیرالانهار خلال روضةالازهار از محمد بن قاسم بن قاضی (برای آگاهی بیشتر دربارۀ این شروح، نک‌ : حجی، الحرکة...، ١/ ١٥٨؛ نیز رودانی، همانجا؛ GAL, S, II/٢١٧-٢١٨).
جادری خود نیز گزیده‌ای از روضةالازهار را با عنوان اقتطاف الانوار به نثر بازگفته، و شرح کرده، و سپس آن را با عنوان مختصر اقتطاف خلاصه کرده است (باباتنبکتی، همانجا).
جادری به سبب گرایش به ادب عرب، شروح و اختصارهای بسیاری در این زمینه تألیف کرد که در این میان اثر بر جای ماندۀ او با رویکردی به قصیدۀ بردۀ بوصیری قابل تأمل است. وی شرح استاد خود، ابن احمر (نک‌ : دایه، ٨) بر این قصیده را اختصار نموده است. در برخی از منابع نام این کتاب شرح برده ذکر شده که ظاهراً همین کتاب است. کتانی نسخه‌ای از آن را در اختیار داشته، و به روایت از ابن غازی از علی بن منون از جادری نقل کرده است (همانجا). نسخه‌ای از این اثر به شمارۀ ٤٤٧ در مجموعۀ شمارۀ ٢١٠ در کتابخانۀ صبیحیه نگهداری می‌شود (حجی، فهرس...، ٢٢٢؛ برای دیگر آثار وی، نک‌ : ابن قاضی، باباتنبکتی، همانجاها).
مآخذ: ابن غازی، محمد، الروض الهتون، رباط، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ همو، فهرس، به کوشش محمد زاهی، دارالبیضا، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابن قاضی، احمد، جذوةالاقتباس، رباط، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ باباتنبکتی، احمد، نیل الابتهاج، به کوشش عبدالحمید عبدالله هرامه، طرابلس، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛ تازی، عبدالهادی، جامع القرویین، بیروت، ١٩٧٣م؛ خدیویه، فهرست؛ حجـی، محمد، الحرکة الفکریة بالمغرب، رباط، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ همو، فهرس الخزانة العلمیة الصبیحیة، کویت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٥م؛ دایه، محمد رضوان، مقدمه بر نثیر فرائد الجمان ابن احمر، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ رودانی، محمد، صلة الخلف، به کوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛ کتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ونشریسی، احمد، المعیار المعرب، به کوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ نیز: GAL, S.
سارا حاجی‌حسینی