ثَمَرِ نائینی، سید حسین (د ١٢٨٠ یا ١٢٨٢ق/١٨٦٣ یا ١٨٦٥م)، از سادات طباطبایی نائین، شاعر و تذکره‌نویس دورۀ محمدشاه قاجار. وی با تخلص «ثمر» یا «سمر» شعر می‌سرود و برخی اشعارش نیز در ستایش از محمدشاه است (محمود میرزا، ٢/٤٩٣؛ بقایی، ٦١). ثمر نائینی در الٰهیات و علوم طبیعی بهره‌ای داشت (گروسی، ٥٠٩). او از هم‌نشینان شاهزاده احتشام‌الدوله بود (بقایی، همانجا). در تذکره‌ها بیش از این دربارۀ وی سخنی به میان نیامده است؛ همین اندازه‌ دانسته است که شهرت او بیشتر در نگاشتن تذکره‌ای است که به نام خود وی، تذکرۀ ثمر نامیده شده است.
آثـار:
١. تذکرۀ‌ ثمر. این تذکره در شرح حال و آثار ٤٠ تن از شاعران معاصر مؤلف است که در مدحِ صدراعظم، حاج محمدحسین‌خان نظام‌الدولۀ اصفهانی (ملقب به امین‌الدوله و نظام‌الدوله) اشعاری سروده‌اند. تذکره شامل یک مقدمه، دو باب و یک خاتمه است (استوری، I(٢)/١٣٣٨؛ نیز همو، ٥٨٤؛ منزوی، ٣/١٨٦٨؛ نوایی، ١/٦-٧):
باب ‌اول ‌در احوال‌ شاعرانی ‌است‌ که به‌ دستور صدراعظم ‌درسوگ سیدالشهدا (ع) مرثیه سروده‌اند. اسامی این شاعران به ترتیب حروف الفبا آمده است که با «الفت» شروع می‌شود و شاعرانی مانند راثی نائینی، خاوری کوزه‌کنانی، طلعت اصفهانی، ظریف اصفهانی، گلشن زنگنه، مجنون اصفهانی، نیاز اصفهانی و عیانی را نیز دربر می‌گیرد (نک‌ : ص ١-١٣٠).
باب دوم در احوال شاعرانی است که در مدح صدراعظم ابیاتی سروده‌اند و مهم‌ترین شاعران این باب عبارت‌اند از: اخگر اصفهانی، پروانه تفرشی، تسلیم اصفهانی، رهی اصفهانی، فطرت لرستانی، وصال شیرازی و... (ص ١٣١-٢٦٥).
ثمر در خاتمۀ کتاب به معرفی و وصف حال خویش و سرودن اشعاری در رثای سیدالشهدا (ع) و همچنین اشعاری در مدح و ثنای صدراعظم نظام‌الدوله پرداخته است (ص ٢٦٦-٢٩٠).
تنها نسخۀ این تذکره در کتابخانۀ مجلس شورا موجود است (شورا، ٣/١٥٣-١٥٥). ابن‌یوسف شیرازی به استناد برخی از صفحات کتاب، می‌گوید: نسخه شامل مقدمه‌ای است در سبب تألیف کتاب و اینکه آن را به نام صدراعظم نظام‌الدوله نگاشته است، ولی نسخۀ موجود مقدمۀ مذکور را ندارد. به نظر می‌رسد این نسخه در خاتمه نیز افتادگیهایی داشته باشد (نک‌ : همانجا).
٢. دیوان ثمر (سمر)، شامل دیباچه‌ای به سبک دیباچۀ گلستان سعدی است که به نام محمدشاه قاجار (سل‌ ١٢٥٠-١٢٦٤ق) ساخته شده است. در این دیوان، ثمر قصایدی به زبانهای عربی و فارسی در ستایش همین سلطان سروده است. تنها نسخۀ خطی این دیوان در کتابخانۀ ملک موجود است (ملک، ٢/٢٩٢-٢٩٣؛ آقابزرگ، ٢ (٩)/٤٧٠).
٣. جنگ نثر و نظم، موجود در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، شامل ٣ دیباچه و یک قصیده که همگی آنها بی‌نقطه هستند (مرکزی، ١٧/٢٣١).

مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ استوری، چ. ا. ، «تذکرۀ‌ شعرا»، ترجمۀ تقی بینش، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی مشهد، مشهد، ١٣٥١ش، س ٨، شم‌ ٤؛ بقایی نائینی، جلال، تذکرۀ سخنوران نائین، تهران، ١٣٦١ش؛ ثمر نائینی، تذکرۀ ثمر، نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ مجلس شورا، شم‌ ٨٩٨؛ شورا، خطی؛ گروسی، محمد فاضل، انجمن خاقان، میکروفیلم شم‌ ٦٤٦ موجود در کتابخانۀ مرکز؛ محمود میرزا قاجار، سفینة المحمود، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٦ش؛ مرکزی، خطی؛ ملک، خطی؛ منزوی، احمد، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٦ش؛ نوایی، عبدالحسین، مقدمه بر حدیقة‌الشعراء احمد دیوان‌بیگی، تهران، ١٣٦٤ش؛ نیز: Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.
صغرى دودانگه