دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣٠٦

ثُلایی، نجم‌الدین یوسف‌بن احمدبن عثمان (د جمادی ‌الآخر ٨٣٢/ مارس ١٤٢٩)، فقیه و مفسر زیدی یمنی. نیاکان وی در صَرْم از ناحیۀ خُبّان و اعمال حصن یریم، در جنوب صنعا اقامت داشتند (شوکانی، البدر...، ٢/٣٥٠؛ حجری، ٢/٧٧٩؛ فضیل، ٤/٢٨٨)؛ اما او خود با رایزنی و اشارت پیشوای زیدی، ناصر صلاح‌الدین به ثلا (در شمال غرب صنعا) کوچید و در هجرة‌العین سکنا گزید، از این رو به ثلایی شهرت یافت (شوکانی، همانجا؛ عمری، ١٩٠؛ هاشمـی، ١/١٥). ظاهراً وی در «مصنعـة بنـی قیس»‌ ــ یکی از معتبرترین مراکز آموزشی بنی‌قیس ــ بـه فراگیری علوم رایج پرداخت (حجری، ١/١٦٧) و سپس نزد دانشمندانی چون یحیی بن حمزه (صاحب الانتصار)، حسن بن محمد نحوی (صاحب التذکرة)، علی‌ بن ابراهیم بن عطیه، احمد بن محمد سلفی، احمدبن علی بن مرغم و احمد بن سلیمان اوزری دانش آموخت (صنعانی، ١/٣٠٥؛ ذهبی، ٢/٤٦٨؛ وجیه، ١١٧٢؛ هاشمی، ١/١٧-١٨).
ثلایی به سبب توانایی در دانش فقه به «فقیه یوسف» اشتهار یافت (نک‌ : واسعی، ٢٩؛ قاسم، ١١٧؛ هاشمی، ١/٩) و آوازۀ او چنان بالا گرفت که طالبان علم از دور و نزدیک برای حضور در محضر درس وی به جامع ثلا می‌شتافتند (صنعانی، ذهبی، همانجاها). در این میان، مفاخرۀ شاگردان وی به «اعلم بودن ‌استاد» خویش با شاگردان احمد بن‌ یحیى مرتضى (د ٨٤٠ ق)، یکی از پیشوایان زیدی بر این رونق می‌افزود (شوکانی، صنعانی، همانجاها). احمد بن یحیى که از ٨٠١ تا ٨١٦ ق در ثلا اقامت داشت، در کنار ثلایی در جامع ثلا، تدریس می‌کرد و البحر الزخار، مشهورترین کتاب فقه زیدی را در همان دوره به رشتۀ تحریر درآورد (فضیل، ١٩-٢٠). در اعتبار علمی ثلایی همین بس که در جامع ثلا، در کنار وی‌ می‌نشست و به شبهات و استفتائات پاسخ می‌گفت (قاسم، همانجا). به هر روی شک نیست که جایگاه احمد بن یحیى مرتضى در تاریخ فقه زیدی از مرتبتی رفیع برخوردار است، اما این دست اشارات منابع به مفاخرات شاگردان ایشان، می‌تواند به عنوان معیاری بیانگر جایگاه فقهی ثلایی در زمان خود باشد.
نتیجۀ استقبال از حوزۀ درس ثلایی، تربیت شاگردان بسیاری بود که از میان ایشان به بزرگانی چون یحیی بن احمد بن مظفر، صاحب البیان و یکی از راویان آثار ثلایی (وجیه، ١٠٩٢-١٠٩٣)، ابوالعطایا عبدالله بن یحیى حسینی، سلیمان بن محمد بن مطهر، احمد بن حسین بارقی و مطهر بن محمد بن سلیمان می‌توان اشاره کرد (صنعانی، همانجا؛ هاشمی، ١/١٨). شهرت فراگیر ثلایی در حوزه‌های مختلف علوم به ویژه فقه، علوم قرآنی و تفسیر، هرگز وسوسۀ تصدی مناصب رسمی را در دل او نیفکند و از حلقۀ درس و بحث و تألیف دور نکرد. تبعیت محض از امام ناصر صلاح‌الدین که ارادت بسیاری به وی داشت و به دنبال آن بیعت با امام هادی علی بن مؤید (د ٨٣٦ ق)، پس از خروج امام مهدی احمد بن یحیى مرتضى، گزارشهایی است که در منابع بدان اشاره شده است (مؤیدی، ١/٣١٧؛ قاسم، همانجا؛ حبشی، ١٩٧).
فقیه یوسف ثلایی در هجرة‌العین ثلا درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد (صنعانی، همانجا؛ اکوع، ١/١٦٦؛ هاشمی، ١/٢٠).
پیش از پرداختن به جایگاه علمی او از منظر تألیفات باید به مبحث پراهمیت وجود نام وی در اسانید زیدی اشاره کرد. زنجیـرۀ روایـی «ابوالعطایـا ـ فقیه یوسف (ثلایـی) ـ فقیه حسن (بن محمد) نحوی» در قالب زنجیره‌ای آشنا در انبوهی از سلسله‌های روایی به چشم می‌خورد که بخشی از آن را شوکانی
در «اتحاف الاکابر» آورده است (ص ١٣، ١٨، ٢٢، ٢٣، جم‌ ‌). بر همین پایه به نظر می‌رسد حسن نحوی بر ثلایی تأثیر معنوی و علمی فراوانی داشته است. در واقع ثلایی را نه تنها باید راوی و انتشاردهندۀ دانش روایی استاد، بلکه مروج آثار او نیز به شمار آورد؛ چه، ثلایی راوی اصلی‌کتاب التذکرۀ حسن نیز هست (نک‌ : همان، ٢٣)؛ حتى برخی به مشارکت او در تألیف و تدوین این اثر هم اشاره کرده‌اند (حسینی، ١/٢٨٠). ثلایی همچنین شرحی بر این اثر با عنوان الریاض الزاهرة و الجواهر الناظرة تألیف نمود (همانجا). الریاض که در رمضان ٧٩٦ یعنی ٥ سال پس از مرگ صاحب التذکرة (نک‌ : هاشمی، ١/١٧) به رشتۀ تحریر درآمده، دارای نسخه‌های خطی در برخی از کتابخانه‌های جهان از جمله کتابخانۀ خدیویه و موزۀ بریتانیا ست (نک‌ : عمری، ١٩٠؛ وجیه، ١١٧٣؛ خدیویه، ٦/١٢٣؛ ریو، شم‌ ٣٥٦). نکتۀ قابل توجه دربارۀ روایت ثلایی از کتاب التذکرۀ حسن آن است که آخرین حلقه از زنجیرۀ همیشگی یاد شده در بالا این بار نه ابوالعطایا، که شاگرد دیگر او یحیی بن احمد بن مظفر است که خود نیز شرحی بر التذکرة با عنوان الکواکب المنیرة دارد (عمری، ٢٢١).
در یادکردی از آثار ثلایی کتاب تفسیری الثمرات بیشترین اسباب اشتهار او را فراهم آورد. تفسیر الثمرات الیانعة و الاحکام الواضحة القاطعة یکی از مهم‌ترین تألیفات زیدیه در تفسیر آیات الاحکام به شمار می‌آید.
بررسی و شناخت آیات الاحکام و نتایج حاصل از آن که همان احکام شرعیه است، فقیهان مذاهب گوناگون را بر آن داشت که آثاری در این زمینه به رشتۀ تحریر درآورند (نیز نک‌ : ه‌ د، احکام القرآن). ثلایی نیز که همۀ عمر خویش را در حوزۀ درس و بحث گذرانده بود و بی‌شک در حوزه‌های علمی آن زمان به عنوان فقیهی صاحب مکتب مطرح بود، به گردآوری اثری جامع در باب آیات الاحکام همت گماشت. وی پس از مطالعۀ آثار گوناگون فقهی و تفسیری، کتاب الروضة و الغدیر، تألیف محمد بن هادی (٧٢٠ق) را که به گفتۀ مؤلفِ آن پیش از آن کتابی به این شیوه نوشته نشده بود را مورد بررسی قرار داد، اما آن را کامل‌نیافت (نک‌ : ثلایی،١/٣٢). وی شمار آیات الاحکام مندرج در الروضة را ١٩٤ آیه یافت (١/٣٢-٣٣). از این رو خود، به بررسی آیات قرآن پرداخت و در این میان، با ژرف‌نگری تمام، حتى آیات غیر صریح در احکام شرعی را نیز بر تفسیر خود افزود (مثلاً نک‌ : ١/١٢١-١٢٢).
وی در مقدمه‌ای مفصل، ابتدا قواعد اصولی در باب معانی الفاظ و سپس کیفیت دلالت الفاظ بر معانی را تشریح کرد (١/٣٤ بب‌ ‌) و روش خود را برای سهولت دستیابی به احکام، ترتیب سور و آیات قرآنی قرار داد، نه ابواب فقهی (١/٩١). ثلایی تفسیر را با ذکر آیه و سپس سبب نزول آن آغاز می‌کند (نک‌ : ١/٢٠٢) و به‌نتایج حاصل از آیه‌ (یا احکام‌شرعیه) می‌پردازد (١/٢٠٤؛ دربارۀ سبب ‌نام‌گذاری این ‌تفسیر به الثمرات، نک‌ : هاشمی، ١/٢١). وی در این تفسیر، قرائات گوناگون و وجوه اختلاف آن و نیز احکامی که به سبب اختلاف قرائات از آن استنباط می‌شود و حتى قرائات نادر و خبر واحد را ذکر می‌کند (١/٢٠٩-٢١٠؛ قس: ذهبی، ٢/٤٦٩). در بیان احکام، اقوال متقدمان و متأخران از صحابه و تابعین و نیز آراء مذاهب مختلف با ذکر احکام و ادلۀ هر یک و پس از آن، آراء علمای زیدیه را به تفصیل شرح می‌دهد (١/٢٣٦-٢٣٨، قس: مؤیدی، ١/٣١٧). مهم‌ترین منبعی که در این باب مورد اعتماد و استناد او ست، همانا الکشاف زمخشری است (نک‌ : ١/٩٦، جم‌ ؛ ذهبی، همانجا). وی در تفسیر خود از منابع بسیاری بهره برده (هاشمی، همانجا)، و با روشی کاملاً علمی، آراء موافق و مخالف را در کنار یکدیگر قرار داده است؛ همین روش، تفسیر او را به تفسیری تطبیقی بدل کرده است (ذهبی، ٢/٤٧٣). چنان‌که یکی از دلایل چاپ الثمرات، روش علمی مؤلف و پرهیز از هرگونه تعصب و جانب‌داری بیان شده است (نک‌ : عتبات، ٩-١٠). به همین سبب برخی از دانشمندانِ متعصبِ زیدی، ثلایی را به تسنن متهم کرده‌اند (عزان، ٧).
الثمرات در ١٤٢٣ق/٢٠٠٢م، به کوشش محمدقاسم هاشمی و عبدالله عبدالله حوثی در ٥ جلد انتشار یافت. در سدۀ ١٢ق، عبدالله بن محیی‌الدین عراسی، احادیث نبوی الثمرات را استخراج کرد و آن را الفتوحات الالٰهیة، تخریج ما فی الثمرات من ‌احادیث النبویة نام‌نهاد (صنعانی،١/٣٠٥؛ آلوارت،‌ شم‌ ٤٨٩١ ؛ گریفینی، ٩٢؛ GAL, S, II/٢٥١).
افزون بر الثمرات، دوتک‌نگار فقهی برهان التحقیق و صناعة التدقیق فی المساحة و الضرب (زرکلی، ٨/٢١٥) و رساله‌ای کوتاه در سبق و رمایه را باید در شمار تألیفات شخص او به شمار آورد (نک‌ : عمری، ١٨٦). به جز این، ثلایی را می‌توان مؤلفی پنداشت که با تلاش خود در قالب شرح، تعلیقه و اختصار، نگاهی مجدد به آثار مشایخ متقدم زیدی داشته است، چنان که الجواهر و الغرر و همچنین الزهور المشرفة و النفحات العقبة را به ترتیب در شرح درر الفرائض (نک‌ : زرکلی، همانجا) و اللمع امیر علی بن حسین نگاشت (وجیه، ١/٥٠١-٥٠٢، ٢/٦١٢-٦١٣؛ صنعا، ٣/١٠٦٤-١٠٦٦؛ آلوارت، شم‌ ٤٨٨٧). تعلیقه بر الزیادات مؤیدبالله‌ (نک‌ : صنعا، ٢/٩٨٧؛ نیز شوکانی، «اتحاف»، ٤٠) و اختصار کتاب الانتصار یحیی بن حمزه با عنوان الاستبصار نمونه‌هایی از این دست است (وجیه، ١١٧٢).

مآخذ: اکوع، اسماعیل، مقدمه بر مجموع بلدان الیمن (نک‌ : هم‌ ، حجری یمانی)؛ ثلایی، یوسف، الثمرات الیانعة، به کوشش محمدقاسم هاشمی و عبدالله عبدالله حوثی، صعـده، ١٤٢٣ق/٢٠٠٢م؛ حبشـی، عبدالله محمـد، مصادر الفکر العربی الاسلامی فی الیمن، صنعا، مرکز الدراسات الیمنیه؛ حجری یمانی، محمد، مجموع بلدان الیمن و قبائلها، به کوشش اسماعیل اکوع، صنعا، ١٤١٦ق/١٩٩٦م؛ حسینی، احمد، مؤلفات الزیدیة، قم، ١٤١٣ق؛ خدیویه، فهرست؛ ذهبی، محمدحسین، التفسیر و المفسرون، دارالکتب الحدیثه، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ زرکلی، اعلام؛ شرف‌الدین، احمدحسین، تاریخ الیمن الثقافی، مطبعة الکیلانی الصغیر، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ شوکانی، محمد، «اتحاف الاکابر»، رسائل خمسة اسانید، حیدرآباددکن، ١٣٢٨ق/١٩١٠م؛ همو، البدر الطالع، بیروت، دارالمعرفه؛ صنعا، خطی؛ صنعانی، محمد، ائمة الیمن، دارالنشر الناصریه، ١٣٧٢ق/١٩٥٢م؛ عتبات، احمدعبدالله، مقدمه بر الثمرات (نک‌ : هم‌ ، ثلایی)؛ عزان، محمد یحیـى سالم، «گفت و گو»، مأرب بـرس (نک‌ : مل‌ ‌)؛ عمری، حسین عبدالله، مصادر التراث الیمنی فی‌المتحف البریطانی، دمشق، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ فضیل شرف‌الدین، علی، مقدمه بر البحر الزخار احمد بن یحیى مرتضى، بیروت، ١٣٩٤ق/١٩٧٥م؛ قاسم، المنصور بالله، الارشاد الى سبیل الرشاد، به کوشش محمد یحیى سالم عزان، صنعا، ١٤١٧ق/١٩٩٦م؛ «الکتب الزیدیة بین الحصر و الحظر»، البلاغ (نک‌ : مل‌ ‌)؛ مؤیدی، مجدالدین، لوامع الانوار، صعده، ١٤١٤ق/١٩٩٣م؛ واسعی، عبدالواسع، الدر الفرید، قاهره، ١٣٥٧ق؛ وجیه، عبدالسلام، اعلام المؤلفین الزیدیة، عمان، ١٤٢٠ق/١٩٩٩م؛ هاشمی، محمدقاسم و عبدالله عبدالله حوثی، مقدمه بر الثمرات الیانعة (نک‌ : هم‌ ‌، ثلایی)؛ نیز:

Ahlwardt ; Al - Balagh, www. al - balagh. net / issues / ٦٦٥ / ٥. pdf. GAL, S; Grifini, E., »Lista dei mss. arabi n . f. della Bibl. Ambr., di Milano«, Rivista Studi Orientali, Rome, ١٩١١-١٩١٢, vol IV; Marebpress, www. marebpress. net / articles. php? Print = ١٥٠١; Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤.
ایران‌ناز کاشیان