دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣٠٤
| ثلا جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٣٠٤ |
ثُـلا، یا ثِلا، شهرستان، شهر و قلعهای کهن در یمن:
شهرستان ثلا: این شهرستان در استان (محافظه) عمران کشور یمن (اکوع، ١٠٠) واقع است و
از شمال و شرق به ناحیۀ عمران، از جنوب به همدان و کوکبان، و از غرب به استان حجه
منتهی میگردد. کوههای مصانع، حضور شیخ و السود مهمترین ارتفاعات این شهرستان به
شمار میآیند. از مهمترین محصولات کشاورزی ثلا میتوان به دانۀ قهوه، گندم و
حبوبات و نیز محصولات باغی اشاره کرد. حبابه، ثلا و حمده مهمترین شهرهای این
شهرستان است (ثور، ٤٠٢). مرکز این شهرستان شهر تاریخی ثلا ست (اکوع، همانجا).
شهر ثلا: این شهر در°١٥ و ´٣٦ عرض شمالی و °٤٣ و ´٥٣ طول شرقی (EI٢)، در ارتفاع
٤٠٠،٢ متری از سطح دریا، در ٤٥ کیلومتری شمال غربی شهر صنعا (ثور، همانجا؛ مقحفی،
معجمالبلدان...، ١/٢٥٨) و در دامنۀ تپههایی سرخ رنگ ــ که از کـوههای کوکبان
منشعب میشونـد ــ واقع است (EI١). آب و هوای ثلا معتدل، و خاکش حاصلخیز است (ﻧﻜ :
زباره، نشر...، ١/١٥٩).
درگذشته این شهر توسط بارویی بلند و استوار به طول ١٦٢‘١ متر احاطه میشد که ٦
دروازه به نامهای بابالمیاح، باب المَحامیت، باب الفَرضه، باب الهادی (یا ساعد)،
باب المِشراق و بابالسلام داشته است. در سالهای اخیر به سبب ساخت و سازها، شهر به
بیرون از باروی قدیمی گسترش یافته است (مقحفی، همانجا).
ناحیهای که شهر ثلا در آن قرار دارد، در سدۀ ١٢ق/١٨م تحت سلطۀ زیدیان قرار داشت
(ﻧﻜ : نیبور، ٢١٨-٢٢٠). گلاسر در سدۀ ١٣ق/١٩م ثلا را بعد از صنعا بزرگترین و
زیباترین شهر یمن ذکر کرده است (EI١)؛ اما امروزه این شهر اعتبار و رونق گذشتۀ خود
را از دست داده است و با ٣٤٣‘٣ تن جمعیت (١٣٦٤ش/١٩٨٥م) از شهرهای کوچک یمن به شمار
میآید (نک : مقحفی، معجم المدن...، ٧٤).
شهر و قلعۀ ثلا در مرکز مناطق زیدینشین یمن قرار دارد و در گذشته جایگاه دعوت
شماری از امامان زیدیمذهب بوده (ﻧﻜ :
سالم، ١٢٢؛ ابن خلدون، ٤/٢٢٣؛ زباره، ائمة...، ١/١٥٣، ٢٣٥؛ ابن قاسم، ٢/٥١٥، ٦٠٦)،
و از مراکز مهم مذهبی یمن شمرده میشده است؛ از اینرو طالبان علوم دینی برای کسب
علم به آنجا مهاجرت میکردند (سیاغی، ٧٢). حمیریها و همدانیها بیشترین جمعیت ثلا را
شکل میدهند (مقحفی، همانجا). این شهر به ثلا بن لباخة بن ذی اقیان بن حمیر الاصغر
منسوب است (زباره، نشر، همانجا).
ثلا در سدۀ ٣ ق روستای کوچکی بود که به تیرۀ مرانیها تعلق داشت (همدانی، ٢١٢). شهر
ثلا به سبب برخورداری از قلعۀ ثلا، موقعیتی سوقالجیشی داشت؛ از این رو صحنۀ تاخت و
تازهای بسیاری بوده، و در دورههایی از سدههای ٣، ٤، ٦، ٧ و ٩ق، به بنیحارث،
همدان، بنی ضریوه و بنیرسی تعلق داشته است (نک : همانجا؛ عباسی، ٣٥٥؛ ابن قاسم،
١/٣٤٥، ٣٩٢؛ ابن خلدون، همانجا)، تا اینکه در ٩١٧ق/١٥١١م، عامر بن عبدالوهاب در
ادامۀ مبارزه با ائمۀ زیدی یمن ، ضمن تصرف صنعا شهر و قلعۀ ثلا را نیز اشغال کرد
(ابن دیبع، ٦١؛ ابن قاسم، ٢/٦٣٨).
در ٩٢٣ق/١٥١٧م چرکسها ــ که برای دستیابی به پایگاهی در دریای سـرخ به یمن حمله
کـرده بودند ــ با قتل عامر بن عبدالوهاب بر صنعا مسلط شدند. تسلیم شدن لیث الدوحی
حاکم طاهری ثلا به امام شرفالدین از یک سو، و استمداد مردم صنعا در مقابل ظلم و
ستم چرکسها از سوی دیگر، سبب حرکت امام از حجه به ثلا گردید (نهروالی، ٢٩-٣٠؛
جرافی، ٢٠٣؛ عرشی، ٥٨-٥٩؛ سالم، همانجا؛ ابن قاسم، ٢/٦٥٣-٦٥٤؛ عبداللطیف، ١٠٦؛
واسعی، ٤٩). چرکسها بعد از عدم توفیق در اتحاد با امام، وی را در ثلا محاصره نمودند
که تا رسیدن خبر سقوط دولت چرکسها در مصر به دست عثمانیان ادامه داشت. امام
شرفالدین با بهرهگیری از سردرگمی چرکسها توانست با شکست دادن آنان بر سراسر یمن
بهجز زبید دست یابد (عرشی، ٥٩؛ جرافی، ٢٠٣-٢٠٤؛ سالم، ٩٤). خلف وعدۀ امام در
همکاری با اشراف جوف در دفع سلطۀ چرکسها، سبب هجوم مشترک اشراف جوف و عمران به
رهبری حسن بن مؤید، امام صعده در ٩٢٤ق به ثلا گردید که نتیجهای در بر نداشت (همو،
١١٧؛ ابن قاسم، ٢/٦٥٩-٦٦٠؛ زباره، ائمة، ١/٣٩٢-٣٩٣).
عثمانیها پس از فتح مصر در ٩٤٥ق/١٥٣٨م، با شکست دادن بقایای چرکسها و قتل عامر بن
داوود طاهری، عدن را تصرف کردند (نهروالی، ٨٠-٨١؛ عرشی، ٦٠؛ ابن قاسم، ٢/٦٨٤-٦٨٥؛
زباره، همان، ١/٤١٦-٤١٧؛ عبداللطیف، همانجا). از این زمان بهبعد ثلا به عنوان
نمادی از مقاومت در برابر عثمانیها ظهور کرد (نک : ادامۀ مقاله). عثمانیها در
٩٤٦ق، در ادامۀ فتح یمن با امام شرفالدین ــ که تنها نیروی سیاسی یمن بود ــ
برخورد کردند (سالم، ١١٦). اختلاف مطهر با پدرش امام شرفالدین پیروزی اولیۀ
عثمانیها را در پی داشت. در نتیجۀ این اختلاف، مطهر در ٩٥٢ق/١٥٤٥م، در قلعۀ ثلا
تحصن کرد و اویس پاشا والی ترک یمن را به جنگ با پدرش تحریک نمود (نهروالی، ٩٥-٩٦؛
عرشی، همانجا؛ ابن قاسم، ٢/٦٩٠، ٦٩٣)؛ اما دیری نپایید که با پذیرش خواستههای مطهر
از جانب پدرش، پیمان صلحی بین آنان منعقد شد و با استفاده از ضعف عثمانیها در ٩٥٤ق،
توانستند بر تمام یمن بهجز زبید دست یابند (ابن قاسم، ٢/٦٩٥-٦٩٦؛ عرشی، همانجا؛
سالم، ١٧٠).
در ٩٥٤ق ازدمر پاشا (فاتح اول یمن) به یمن آمده، بهجز ثلا و مناطق زیدینشین شمال،
سراسر یمن را تصرف کرد. وی با نیروی کمکی مصطفى نشار بر ثلا حمله برد و با وجود
تصرف شهر، در نتیجۀ اختلاف بین دو امیر و مقاومت سر سختانۀ مطهر، حمایت قبایل یمن
از وی و همچنین موقعیت غیر قابل نفوذ و ارتباط ساکنان قلعه با خارج، محاصرۀ ٧ ماهۀ
قلعۀ ثلا ره به جایی نبرد. بنابراین در ٩٥٩ق پیمان صلحی مبنی بر باقی ماندن مطهر در
متصرفات خود و گردن نهادن وی به حاکمیت عثمانیها، بین ازدمر پاشا و مطهر منعقد شد
(نهروالی، ١٠٦، ١١٧؛ ابنقاسم، ٢/٦٩٨-٧٠٤؛ سالم، ١٨١-١٨٢، ١٨٧، ١٨٩). رضوان پاشا
دیگر والی ترک یمن، این پیمان صلح را در ٩٧٣ق/١٥٦٥م، نقض نمود. مطهر در نتیجۀ
جنگهایی با رضوان پاشا تمام یمن بهجز زبید را تصرف کرد (نهروالی، ١٦٥-١٦٨؛ ابن
قاسم، ٢/٧٢٣؛ عرشی، ٦٣-٦٤؛ عبداللطیف، ١٠٧)؛ اما در ٩٧٦ق سنان پاشا (فاتح دوم یمن)
پس از فتح قسمت عمدۀ یمن، مطهر را در ثلا محاصره کرد. وی پس از ناکامیهای بسیار در
تصرف ثلا، پیمان صلحی مشابه پیمان قبلی با مطهر منعقد نمود. بعد از مطهر ثلا به
فرزندش علی بن یحیى مطهر رسید (ابن قاسم، ٢/٧٤٥، نیز حوادث سالهای٩٧٦-٩٧٧ق؛ عرشی،
٦٤؛ عبداللطیف، ١٠٧-١٠٨؛ سالم، ٢٤٧؛ نهروالی، ٤٢٧-٤٣٢، حوادث سال ٩٧٦ق).
احمد بن عبدالقادر ثلایی، خطیب؛ یوسف عبدالقادر ثلایی، علامه؛ عبدالقادر البدری
ثلایی، مجتهد؛ مقبل طیار ثلایی، فقیه؛ و احمد یحیى ثلایی رهبر جنبش ١٩٥٥م، از
بزرگان و سرشناسان ثلا هستند (زباره، نشر، ١/١٥٨-١٥٩، ٢/٧٠، ٧٥٣، ٩٣٤).
قلعۀ ثلا: از آثار تاریخی شهر، قلعۀ تسخیرناپذیر آن است که به گفتۀ ابن مجاور در ٣
فرسخی صنعا و از زیباترین قلعههای یمن بوده است. این قلعه با ٤ دروازه بر صخرۀ شنی
هزار متری بر کنار شهر ثلا ساخته شده است. آثار حمیری یافت شده، قدمت قلعه را تأیید
می کند. در داخل آن مسجدی زیبا، برجی بلند، خانهای بزرگ و حفرهای عمیق به سمت
پایین کوه ساخته شده است. آب قلعه به وسیلۀ ٥ برکه یا مخزن عمیق تأمین میگردید و
در داخل آن ١٥ تا ٢٠ قبر با معماری خاص خود
قرار دارد. بر بدنۀ صخرۀ شنی، حفرههایی در داخل کوه تراشیده شده است.
از دیگر آثار تاریخی ثلا میتوان به جامع بزرگ ثلا، مسجد سعید کینعی، ضریح محمد بن
هادی و مدرسۀ امام شرفالدین اشاره کرد («مدیریة ثلا»، بش ؛ یاقوت، ١/٩٣١؛ سیاغی،
٧٣؛ مقحفی، معجمالمدن، ٧٥؛ نهروالی، ١٠٦؛ ابن مجاور، ١٩٣؛ EI١).
مآخذ: ابن خلدون، العبر، بیروت، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ ابن دیبع، عبدالرحمان، الفضل المزید
على بغیة المستفید فی اخبار زبید، به کوشش محمد عیسى صالحیه، کویت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛
ابن قاسم، یحیى، غایة الامانی فی اخبار القطر الیمانی، به کوشش سعید عبدالفتاح
عاشور، قاهره، ١٩٦٨م؛ ابن مجاور، یوسف، تاریخ المستبصر، به کوشش ا. لوفگرن، لیدن،
١٩٥١-١٩٥٤م؛ اکوع، محمد، حاشیه بر صفة جزیرة العرب (نک : هم ، همدانی)؛ ثور،
عبدالله احمد محمد، هذه هی الیمن، بیروت، ١٩٨٥م؛ جرافی یمنی، عبدالله، المقتطف من
تاریخ الیمن، به کوشش زید بن علی وزیر، بیروت، ١٩٨٧م؛ زباره، محمد، ائمة الیمن،
تعز، ١٩٥٢م؛ همو، نشر العرف لنبلاء الیمن، صنعا، مطبعة السعاده؛ سالم، مصطفى، الفتح
العثمانی الاول للیمن، قاهره، ١٩٦٩م؛ سیاغی، حسین احمد، معالم الآثار الیمنیة،
صنعا، ١٩٨٠م؛ عباسی علوی، علی، سیرة الهادی الی الحق یحیی بن الحسین، به کوشش سهیل
زکار، بیروت، ١٩٧٢م؛ عبداللطیف، یاسین، «ثورة الیمن الاولی»، الاکلیل، صنعا،
١٤٠٠ق/١٩٨٠م، س ١، شم ١؛ عرشی، حسین، بلوغ المرام فی شرح مسک الختام، به کوشش
انستاس ماری کرملی، بیروت، ١٣٥٨ق/١٩٣٩م؛ «مدیریة ثلا»، المرکز الوطنی للمعلومات١
(نک : مل )؛ مقحفی، ابراهیم احمد، معجم البلدان و القبائل الیمینة، صنعا،
دارالحکمه؛ همو، معجم المدن و القبائل الیمنیة، صنعا، ١٩٨٥م؛ نهروالی، محمد، البرق
الیمانی فی الفتح العثمانی، به کوشش حمد جاسر، ریاض، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ واسعی،
عبدالواسع، تاریخ الیمن، قاهره، ١٣٤٦ق؛ همدانی، حسن، صفة جزیرة العرب، به کوشش محمد
اکوع، بیروت، ١٩٨٣م؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:
EI١; EI٢; National Information Center, www. yemen-nic.net; Niebuhr, C.,
Description de l’arabie, Amsterdam, ١٧٧٤.
احمد آریننیا