دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٨٦

ثُرَیّا تِهْرانی، میرزا حیدرعلـی (١٢٥٠-١٣١٨ق/١٨٣٤-١٩٠٠م)، شاعر، ادیب و خوشنویس، متخلص به ثریا و ملقب به مجدالادبا، در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار. او گاهی مجد نیز تخلص می‌کرد. ثریا در کرمانشاه متولد شد. وی تحصیلاتش را در همان شهر به پایان رساند، سپس به تهران رفت و نزد حاج سیدصادق طباطبایی ظاهراً به پیشۀ محرری احکام شرعی اشتغال یافت (عبرت، ٥٨٢)؛ پس از آن به دربار قاجار راه یافت و مدتی معلمی بانوان حرم و به ویژه فرح‌السلطنه، دختر ناصرالدین شاه را برعهده گرفت (بیانی، ١/١٧٣؛ مدرس، ٥/١٨٤). وی سرانجام در تهران درگذشت (عبرت، همانجا).
ثریا با شاعران و سخن‌آوران هم‌زمان خود مناظره و مطایبه داشت. در همین دوره، شاعر دیگری به نام محمدحسین تهرانی نیز دارای تخلص «ثریا» بود که میان او و میرزا حیدرعلی بر سر
این موضوع مشاجراتی صورت گرفته است (همانجا؛ نیز نک‌ ‌: دانش، ٤١).
آثـار: خیرالکلام فی مدائح الکرام، در مدح ائمۀ اطهار؛ ماده تاریخهایی دربارۀ عالمان دورۀ ناصری؛ دیوان اشعار (چ ١٣١٢ و ١٣٢٨ق)؛ دیباچه بر دیوان محیط قمی؛ دیباچه بر افتخارنامۀ حیدری؛ دیباچه بر حقایق المناقب و اشارات الحسینیه از عنقا طالقانی؛ دیباچه‌ بر نسخه‌ای از مثنوی مولوی که ابوالحسن جلوه آن را آمادۀ چاپ کرده بود؛ الغدیریه؛ منشآت و نمونه‌ای از خوشنویسیهای او (نک‌ : اعتمادالسلطنه، ١/٣٠٣؛ آقابزرگ، ٢/٢٥٦-٢٥٧، ٩/١٨٤، ١٦/٢٧، ٢٢/٧١؛ ملی، ١/٢٧٣؛ معلم، ٤/١٣٦٢-١٣٦٣؛ مرکزی، ١٢/٢٨٢٨؛ بیانی، ١/١٧٣).

مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، المآثر و الآثار، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٣ش؛ بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ١٣٤٥ش؛ دانش، تقی، مقدمه بر دیوان محیط قمی، تهران، ١٣٢٨ش؛ عبرت نائینی، محمدعلی، مدینة الادب، تهران، ١٣٧٦ش؛ مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تهران، ١٣٦٩ش؛ مرکزی، خطی؛ معلم حبیب‌آبادی، محمدعلی، مکارم الآثار، اصفهان، ١٣٣٧ش؛ ملی، خطی.‌ سارا هاشمی