ثانیْ‌خان، علی‌اکبر هروی، معروف به ثانی‌خان، از شاعران پارسی‌گوی هند در سدۀ ١١ق/١٧م. وی از امیران دورۀ سلطنت همایون‌شاه (سل‌ ٩٣٧-٩٦٣ق/١٥٣١-١٥٥٦م) و جلال‌الدین اکبرشاه (سل‌ ٩٦٣-١٠١٤ق/١٥٥٦/١٦٠٥م) بود (اوحدی، ١/٢٤٦؛ واله، ١/٤٦٣؛ سلیم اختر، ٣٠٩)، چنان که از نسبتش پیدا ست، موطن او هرات بود و نسبش به طایفۀ ارلات (ارزال) می‌رسید (شاهنوازخان، ١/٥٠٥-٥٠٦؛ رام، ١٢١) و از خویشان‌خان اعظم به شمار می‌آمد (قاطعی، ١١٢).
ثانی‌خان مردی دانشمند و کارآمد بود و به لطف طبع اشتهار داشت (نفیسی، ١/٥٤٣؛ سلیم‌اختر، ٣١٠). وی تا هنگامی که به خدمت هندال درآمد، قلندروار می‌زیست (رام، سلیم‌اختر، همانجاها). پس از درگذشت میرزا هندال، به دربار همایون‌شاه راه یافت و در اوایل سلطنت اکبرشاه به منصب پانصـدی ــ که یکی از مناصب سپاهیگـری در هنـد آن دوره بـود ــ نایل شد (همانجاها). او بعدها با شرکت در نبردهایی برضد علیقلی‌خان، تدریجاً به منصب بالاتر و امارت رسید (عظیم‌آبادی، ٣٠٩؛ شاهنوازخان، ١/٥٠٦؛ رام، سلیم‌ اختر، همانجاها).
ثانی‌خان به تأثیر سیاست دینی اکبرشاه و به علت تشابه اسمی با وی، چند رسالۀ ملحدانه (به تعبیر محققان) در تأیید عقاید شاه تألیف نمود (بدائونی، ٣/٢٠٧؛ نفیسی، همانجا؛ هاشم‌پور سبحانی، ٣٣٦)؛ او برپایۀ «علم نقط»، خود و اکبرشاه را موعود منتظری می‌دانست که در سنۀ ٩٩٠ق می‌بایست ظهور کند (نفیسی، بدائونی، همانجاها). ظاهراً ثانی‌خان در اواخر عمر از شاعری دست کشیده است (بدائونی، همانجا؛ هاشم‌پور سبحانی، ٣٣٧).
آثـار: در برخی از منابع، سرودن منظومه‌ای با عنوان کافیه را به وی نسبت داده‌اند (احمد، ٢/٤٤٧؛ رام، همانجا؛ هاشم‌پور سبحانی، ٣٣٦-٣٣٧؛ نفیسی، ١/٥٤٤؛ شاهنوازخان، همانجا). همچنین دیوانی شامل غزلیات نیز از وی باقی مانده است (آقابزرگ، ١/١٨٣-١٨٤؛ نفیسی، همانجا).

مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ احمد، نظام‌الدین، طبقات اکبری، کلکته، ١٩٣٥م؛ اوحدی بلیانی، تقی‌الدین، عرفات العاشقین، میکروفیلم موجود در کتابخانۀ مرکز، شم‌ ٥٣٢٤؛ بدائونی، عبدالقادر، منتخب التواریخ، به کوشش مولوی احمدعلی، کلکته، ١٨٢٩م؛ رام، کنیول، تذکرة الامراء، به کوشش سیدمعین الحق و انصار زاهدخان، کراچی، ١٩٨٦م؛ سلیم‌اختر، محمد، تعلیقات بر مجمع الشعرا... (نک‌ : هم‌ ، قاطعی‌هـروی) ؛ شاهنوازخـان، مآثر الامرا، به کـوشش عبدالرحیم، کلکتـه، ١٨٨٨م؛ عظیم‌آبادی، حسینقلی، نشتر عشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه، ١٩٨١م؛ قاطعی‌هروی، مجمع الشعرای جهانگیر شاهی، به کوشش محمدسلیم اختر، کراچی، ١٩٧٩م؛ نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ش؛ واله داغستانی، علینقی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ش؛ هاشم‌پور سبحانی، توفیق، نگاهی به تاریخ ادب فارسی در هند، تهران، ١٣٧٧ش. پریسا سنجابی