ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٦١ - تدقيق واژگان
همواره شاهد هستيم كه در دستههاى عزادار به مناسبت شهادت امامان معصوم (ع) و به خصوص امام حسين (ع) از گونههاى متنوّعى از ابزارها و ادوات استفاده مىشود. اين وسايل و ادوات كه طيف متنوّعى از پيشينهها، كاركردها و نامها را دارا هستند، در مراحل مختلفى از مناسك سوگوارى حسينى استفاده مىشوند. برخى بر اضلاع كنارى حسينيهها و تكايا الصاق شدهاند، برخى پيشاپيش دستههاى عزادار حركت داده مىشوند، شمارى در ميان دستهها حمل مىشوند و تعدادى در انتهاى اين دستهها گردانيده مىشوند.
اين ابزارها و وسايل اساساً از سوى عزاداران شركتكننده در دستههاى عزادار و نيز مشاهدهگران به صورتى مخصوص «تفسير» مىشوند و به گونهاى فراتر از صورت ظاهرى آنها مورد توجّه قرار مىگيرند. بيننده ناآشنا، مسلّماً علّت استفاده از اين ابزارها را نمىداند و بالطّبع در برابر اين پرسش كه چرا عزاداران از اين ابزارها استفاده مىكنند يا اينكه چرا از ابزارهايى ديگر در اين مراسم استفاده نمىكنند، پاسخى ندارد. اين ادوات در عين حال، طيف وسيعى از صورتهاى كالبدى را مىپذيرد. برخى دراز، عدّهاى كمعرض، شمارى سنگين، دستهاى فلزى و تعدادى پارچهاى هستند. پيش از ورود به بحث تحليلى درباره استفاده از اين ابزارها بايد واژگان بسيارى را كه در اينباره وجود دارد، بررسى كنيم و به فهمى مشترك از معانى اين مفاهيم برسيم. عَلَم، كُتَل، علامت، بيرق، طوق و جريده[١] اصلىترين مفاهيمى هستند كه در اين مسير مورد بررسى قرار مىدهيم.
تدقيق واژگان
احتمالًا وسيله عَلَم به همراه ابزارهاى مشابه آن، بيش از همه در دستههاى سوگوار استفاده مىشوند و افزونتر از ديگر وسايل مرتبط، شناخته شده هستند.[٢] اصولًا به عَلَم، در كنار بيرق، طوق و جريده اشاره مىشود.
علم را اساساً نشان، نشان لشكر، پرچم و آنچه به سر نيزه بندند، تعريف كردهاند.[٣] دكتر على بلوكباشى، مردمشناس، در تعريفى جامع درباره عَلَم مىنويسد: عَلَم، نشانى مخصوص مركّب از يك تيرك چوبى و پردهاى كيسه مانند است. بلندى تيرك علم از شش متر تا ده متر و ستبرى آن ده تا پانزده سانتىمتر است. بر سر آن نشانى فلزى گذاشتهاند. برخى از علمها يك پرده و برخى ديگر چند پرده كيسه مانند دارد. روى تيرك علم كيسه مانند و چند پردهاى، مانند علم رايج در «دزفول» و «شوشتر» و «قم»، در فاصلهاى معين، دو يا سه حلقه نصب كرده و روى هر يك از پردهها، پارچههايى به درازى دو متر همچون پرده آويختهاند. دامن هر يك از پردهها روى حلقه و سر پرده پايينى علم را مىپوشاند. پردههاى هر علم