مى‌دانيم كه پرچم‌هاى حضرت محمّد مصطفى (ص) رنگين و متنوّع بوده است: در جنگ بدر، پرچم حمزه به رنگ سرخ و لِواى [ابزارى شبيه پرچم‌] اميرالمؤمنين (ع) زرد رنگ بوده است.[١] پرچم‌ها و اشيايى كه همراه با نبردگران حمل مى‌شد، اساساً نشان برپايى و تشكّل گروه نبردگر به شمار مى‌رفت و تا زمانى كه آن ابزارها در اهتزاز بود، از هزيمت لشكريان جلوگيرى كرده و از فتح و پيروزى نويد مى‌داد.[٢] اين رويه همواره در امورى كه نياز به حفظ انسجام گروهى بود، مورد استفاده قرار مى‌گرفت؛ چنان‌كه از سابقه استفاده از طوق در جنگ‌ها حدّاقل از دوره سلجوقيان به بعد آگاهى داريم.[٣]

گزارش‌ها درباره استفاده از اين ابزارها و ادوات با معناى نمادين در دسته‌هاى سوگوار به صدها سال قبل بر مى‌گردد. در حوزه فرهنگى ايران، گزارش پيترو دلاواله از مراسمى در سال ١٢٠٧ ه. ق./ ١٦١٨ م. نمونه‌اى جالب از اين امر به حساب مى‌آيد: پس از اينكه روز دهم ماه محرّم فرا رسيد از تمام اطراف و محلّات اصفهان دسته بزرگى به راه مى‌افتند كه به همان نحو بيرق و علم با خود نقل مى‌كنند و بر اسب‌هاى آنان سلاح‌هاى مختلف و عمامه‌هاى گوناگون قرار دارد و به علاوه چندين شتر نيز همراه دسته‌ها هستند كه بر روى آنها جعبه‌هايى حمل مى‌شود كه درون هر يك سه چهار بچّه به علامت بچّه‌هاى اسير حسين شهيد (ع) قرار دارند.[٤]

در شبه قاره هند، نيز برپايى علم‌ها و رواج آنها در مناسك سوگوارى حسينى با اهداف ياد شده، سابقه‌اى ديرين دارد. نقطه عطف برپايى علم‌ها، دوره پيشوايى مرحوم علّامه مير محمّد مؤمن استرآبادى‌[٥] در دولت قطب شاهيان است. اين عالم بزرگ، هم‌زمان با تأسيس شهر «حيدرآباد» در جنوب «هند»، به ترويج عمومى مذهب جعفرى و برپايى علم‌هاى سوگوارى به نام شهداى كربلا پرداخت. بنابر آخرين تحقيقات، نخستين علم دوران قطب شاهى، همانى است كه محمّدقلى قطبشاه در سال ١٠٠١ ه. ق. احتمالًا بنابه تشويق مير محمّد مؤمن، ساخته و در عاشورخانه شاهى در «گلكنده» برپاداشته و تاكنون با عنوان علم حسينى گلكنده معروف و محفوظ است.[٦]

رويكرد دينى‌

اعتقادات دينى مردم و پاى‌بندى آنها به احكام دينى، هرگز مانعى در برابر استفاده از ابزارهاى نمادين سوگوارى محلّى در مراسم سوگوارى حسينى و نيز استفاده نمادين از ابزارهايى مشابه، وسايل و ابزارهاى مراحل شهادت امام حسين (ع) و وقايع پس از آن نبوده است. در استفتاى يكى از اهالى شهرستان «بشرويه» واقع در استان «خراسان جنوبى» از محضر آيت‌الله العظمى بروجردى (١٣٤٠- ١٢٥٤ ه. ق.) چنين آمده است: استفتاى ويژه از حضرت حجّت الاسلام والمسلمين آيت‌الله العظمى فى الارضين سيدنا حاج آقا حسين طباطبايى بروجردى ادام‌الله ظله، در ايام عاشورا هيئت [=پيكرهاى‌] ضريح مانندى به نام نخل ملبّس به البسه [پوشش‌ها] و اقمشه [پارچه‌ها] فاخره مى‌كنند [،] به اسم و رسمِ عزادارى [،] پوشيدن نخل [با آنچه ذكر شد] و برداشتن آن چه صورت [و حكمِ شرعى‌] دارد. [؟] ج. [جواب‌] عزادارى در ايام عاشورا بر حسب متعارف بلاد [سرزمين‌ها] مختلف است و آنچه در هر بلدى [سرزمينى‌] مصداق عزادارى است [،] مانعى ندارد.