امّا در عين حال ما نمى‌توانيم روايتى را تنها به علّت ضعف سند به طور كلّى كنار بگذاريم؛ به ويژه اگر محتواى آن دربردارنده معارف بلند اخلاقى و دينى باشد و نيز دقّت در سند روايات بيشتر مربوط به روايات فقهى و كلامى است؛ زيرا در اين گونه روايات احتمال تقيه يا دسيسه در ساختن روايت بيشتر وجود دارد.

بررسى محتوايى زيارت‌

مضمون اين زيارت مفيد با وقايع تاريخى منطبق است و خواندن آن اختصاص به وقت معينى ندارد، به همين جهت مرحوم مجلسى مى‌گويد: من اين زيارت را در زيارات مطلقه ذكر كرده‌ام.[٢]

امّا زيارتى كه به اسم زيارت ناحيه مشهور است، غير از اين زيارتى است كه نقل شده و آن زيارت دربردارنده وقايع عاشورا است. اصل اين زيارت را ابن طاووس در مصباح الزّائر[٣] و مرحوم مجلسى در بحارالانوار نقل كرده است. البتّه مرحوم مجلسى در يك جا آن را به صورت كامل ذكر كرده‌[٤] و در جاى ديگر، قسمتى از آن را آورده است.[٥]

مرحوم مجلسى قبل از نقل كامل اين زيارت مى‌گويد: ظاهراً اين تأليف سيد مرتضى است‌[٦] و ابن طاووس هم تصريح دارد كه سيد مرتضى به وسيله اين الفاظ، امام حسين (ع) را زيارت مى‌كرد.[٧]

علّامه مجلسى در جاى ديگر مى‌فرمايد:

ظاهراً اين زيارت از مؤلّفات سيد مرتضى و مفيد (ره) است و شايد در كيفيت نماز خبرى به آنها رسيده باشد، چون اختراع نماز جايز نيست.[٨] و در جاى ديگر منشاء اختلافى را كه بين اين زيارت و زيارت منسوب به سيد مرتضى است، در اين مى‌داند كه سيد مرتضى از جانب خود مطالبى اضافه كرده است.[٩]

تنها نكته‌اى كه با توجّه به آن مى‌توان، اين زيارت را به حضرت مهدى (ع) نسبت داد، جمله‌اى است كه در بحارالانوار از مؤلّف «مزار كبير»، محمّد بن المشهدى نقل شده است كه، ايشان مى‌فرمايد: اين زيارت از ناحيه به سوى يكى از ابواب بيرون آمده است.[١٠]

ولى نه راوى آن براى ما روشن است و نه بابى كه اين روايت به آن انتقال يافته است! در هر حال در اينجا نيز با قطع نظر از سند، به بررسى محتواى اين زيارت‌نامه مى‌پردازيم.

در متن كاملى كه ذكر شده است، براى هر يك از مواقفى كه در زير آمده، اذكار، ادعيه و اعمالى خاص تعليم داده شده است. هنگام خروج از خانه، هنگام رسيدن به مقصد، هنگام نزديك شدن به شهادتگاه، هنگام رسيدن به قتلگاه، هنگام داخل شدن در قبّه شريفه و وقوف بر قبر و توجّه به جوانب مختلف زيارت على بن الحسين (على اكبر) (ع) زيارت ساير شهدا، خواندن دو ركعت نماز زيارت با كيفيت مخصوص و اعمال بعد از نماز زيارت ...

بحث ما درباره اين زيارت معرفى قسمت‌هايى است كه مضامين آن داراى مطالبى است كه از نظر اخلاقى و تاريخى، نكاتى آموزنده به همراه دارد.

ما در اين مقاله به اختصار بخش‌هايى از اين زيارت را كه داراى مضامين بلند اخلاقى يا نكات آموزنده تاريخى هستند، شرح مى‌دهيم.

به طور كلّى مى‌توان زيارت مورد بحث را در ده بخش دسته‌بندى كرد.