ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٦٨ - تعزيه، نمايش نيست، آيين است
تعزيه، نمايش نيست، آيين است
دكتر تاجبخش فنائيان
اشاره:
آداب، رسوم و آيينهايى كه در هر جامعه وجود دارد. از مهمترين و جذّابترين شاخصههايى است كه جامعهشناسان به بررسى آن مىپردازند. اين موضوع درباره مراسم سوگوارى و به ويژه نمايش تعزيه امام حسين (ع) بسيار پررنگتر به چشم مىآيد؛ زيرا از يك سو برگزارى اين نوع مراسم، سابقهاى نزديك به هزار ساله در جامعه ايران دارد و از سوى ديگر، جنبه هنرى كه در بعضى از اين آيينها وجود دارد، از بهترين شاخصهاى فرهنگى ايران به شمار مىرود.
تعزيه، به عنوان يكى از تأثيرگذارترين و همهگيرترين نوع مراسم، شايان توجّه و بررسى بيشتر است. نمايش تعزيه نوعى ناب و ويژه از عزادارىهاى محرّم است كه اوج بلوغ و كمالش دستخوش حوادث و كشو قوسهاى گوناگونى شده است. علاوه بر اين، تعزيه كه يكى از اجتماعىترين هنرهاى نمايشى محسوب مىشود، در طول چندين دهه اجرا، جايگاه خاص و مخاطبان ويژهاى براى خود يافته است و به خوبى با آنان ارتباط برقرار كرده است. با دكتر تاجبخش فنائيان به گفتوگو نشستيم تا از وضعيت تعزيه در ايران بشنويم. او كه عضو هيئت علمى دانشگاه تهران، كارگردان و پژوهشگر تعزيه است از تأثيرات اين نمايش بر مردم و نقاط ضعف و قدرت آن مىگويد.
\* سابقه تاريخى عزادارى عاشورا و به ويژه برپايى تعزيه در ايران به چه زمانى برمىگردد؟
، اوّلين نشانههايى كه از برگزارى مراسم سوگوارى براى امام حسين (ع) در دست است، به زمان حكومت ديلميان در ايران برمىگردد. ايرانيان دستههاى عزادارى براى امام حسين (ع) راه مىانداختند و سوگوارى مىكردند. عناصرى مانند لباس مشكى، گل ماليدن به سر و كفن پوشيدن كم كم در ميان مردم باب شد و حالتى نمادين به مراسم داد؛ امّا نمايش تعزيه تا زمان زنديه نبوده و در واقع در تاريخ پيش از اين دوره چيزى از آن سراغ نداريم. هر چند در زمان صفويه پردهخوانى، مدّاحى و مناقب خوانى داشتهايم. ملّا حسين واعظ كاشفى در