ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٦٩ - تعزيه، نمايش نيست، آيين است
كتاب «فتوّتنامه سلطانى» كه در اوايل قرن دهم هجرى قمرى نوشته، به تمامى نمايشها مانند پردهخوانى، نقّالى و غيره اشاره كرده؛ امّا نامى از تعزيه نبرده است و از همين روست كه مىگوييم تا زمان زنديه نمايش تعزيه شكل نگرفته بود.
\* منشأ اصل شكلگيرى تعزيه در جامعه ايران چه بوده است؟
، كسى منشأ اصلى شكلگيرى آن را نمىداند؛ ولى به نظر من تعزيه از نقّالى ريشه گرفته است. در نمايشهايى مثل نقّالى و پردهخوانى، يك نفر كه همان نقّال است، نقش تمامى افرادى را كه درباره آنها شعر مىخواند و حرف مىزند، بازى مىكند. به مرور زمان افرادى به اين فكر افتادند كه به جاى بازى يك نفر در نقش چند نفر، اشخاص متفاوتى نقش اين شخصيتها را به عهده بگيرند. درباره شيوههاى بازيگرى نقّال بين افراد مختلف تقسيم شد. مىتوان گفت: در تعزيه، نقش نقّال تكثّر پيدا كرده، نه اينكه بازيگر به معناى دقيق وارد كار شده باشد. به همين علّت است كه مىبينيم در تعزيه مانند ديگر نمايشها و تئاترها ميزانسنهاى دقيق نداريم.
\* در سدههاى اخير، موضعگيرىهاى پر رنگى از سوى حكومتهاى ايران نسبت به مراسم عزادارى و به ويژه برگزارى تعزيه وجود داشته است. آيا اين موضعگيرىها نقشى در تداوم برپايى تعزيه داشتهاند؟
، بله. يكى از دلايل ماندگارى تعزيه دولتى شدن آن در زمان ناصرالدّين شاه است. وى پس از سفر به اروپا و ديدن تئاترهاى مختلف، به فكر مىافتد تا تئاتر را در ايران هم برپا كند. بنابراين از تعزيه كه به نحوى تئاتر ايرانى بوده و مردم هم نسبت به آن ديدگاه خوبى داشتهاند، شروع كرد كه البتّه با استقبال خوبى در جامعه مواجه شد. از اين رو «تكيه دولت» در تهران و «معاون الملك» در «كرمانشاه» ساخته مىشود كه مخصوص اجراى تعزيه بوده است؛ البتّه در اين سالنها فقط درباريان و اشراف اجازه ورود و تماشاى تعزيه را داشتهاند. در واقع در آن دوره، ناصرالدّين شاه منشأ شكلگيرى قانونمند و حمايت شده تعزيه بوده است؛ البتّه در اين مدّت در روستاها، تكيهها و ميدان شهر هم تعزيه براى مردم عادى اجرا مىشد و هميشه مورد استقبال بود. در زمان رضاخان هم از آنجا كه او شروع به مخالفت با برگزارى عزادارى و به ويژه برپايى تعزيه كرد، مردم كه در سالهاى قبل با آن خو گرفته بودند و تعزيه را يكى از امور مهم در برپايى مراسم عزادارى سالار شهيدان (ع) مىدانستند، به شكل خودجوش تلاش مىكردند تا به هر شكل ممكن تعزيه برپا شود و شايد اين عمل پهلوى، به نوعى ضدّ تبليغ تبديل شده و آنان نتيجهاى عكس از آنچه مىخواستند، به دست آوردند.