پاسخ این که عقل و عاطفه به عنوان دو قوّۀ مطلوب در انسان ایفای نقش می‌کنند، و هر دو قوّه در زن و مرد وجود دارد، و غلبۀ یکی از این دو قوّه بر دیگری در مواقع و شرایطی خاصّ لازمۀ پدیدار گشتن نظام احسن است تا در آن هر یک از زن و مرد بر اساس قوا و روحیاتی که دارد به انجام بهتر وظایف و مسئولیت‌ها و نقش خود در خانواده و اجتماع بپردازد، پس همان گونه که وجود قوی‌تر عاطفه در زن به برتری و کمال او نسبت به مرد منجر نمی‌شود، وجود قوی‌تر عقل اجتماعی در فطرت مرد نیز موجب برتری او نیست بلکه تنها با تکالیف و مسئولیت‌های وی هماهنگ است.

٤. عقل به عنوان برترین قوّۀ انسان مطرح است که او را از سایر حیوانات جدا کرده و محور و معیار انسانیت به حساب می‌آید و با قوای دیگر از جمله قوۀ احساس و عاطفه متفاوت است و اگر به کسی کاستی یا ضعف در قوۀ تعقّل نسبت داده شود، در واقع به انسان بودن وی لطمه خورده است و شاید از آن توهین برداشت شود.

در پاسخ به این اشکال باید به کاربردهای مختلف کلمۀ عقل و معانی متفاوت آن، اشاره داشت. آنچه از دیدگاه شریعت کمال انسان است و محور انسانیت، عقلی است که موجب بندگی انسان در مقابل خدا شود و به تعبیر زیبای حدیث : «ما عُبِدَ بِهِ الرَّحمن و اکتُسِبَ بِهِ الجَنان»[١] و بر اساس محکمات در دین و آموزه‌های پذیرفته شده و قطعی آن، زن و مرد در این عقل مشترکند و هیچ گونه تفاوتی در چنین عقل حتّی در شدّت و ضعف آن بین آن دو نیست، از نگاه عرف نیز عقل به عنوان قوّه‌ و نیرویی است که اصل ادراک و فهم امور را بر عهده دارد، در داشتن این قوّه نیز بین زن و مرد تفاوتی نیست و تنها آنچه هست تفاوت این دو گونه از انسان در حاکمیت روح تعقّل یا احساس است و نمود آن به هنگام هماهنگ نبودن این دو نیرو است و گفته شد به لحاظ جایگاه هر یک از زن و مرد و وظایف و مسئولیت‌هایی که از طرف خدای متعال بر عهده هر یک از آن دو نهاده شده و نقشی که هر یک قرار است در نظام زیبای کائنات و شکل‌گیری نظام خانواده و اجتماع به بهترین صورت ممکن داشته باشند، به هر یک ویژگی‌هایی جسمی و روحی متفاوت از نوع دیگر و مطابق با جایگاه و وظایف وی داده شد تا با داشتن آنها به انجام بهتر نقش

[١]. ر.ک: «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلی النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللهُ بَعْضَهُمْ عَلی‌ بَعْضٍ وَ بِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِم» (سوره نساء آیه٣٤)؛ کتاب من لا یحضره الفقیه، ج٣، ص٤٤٣، ح٤٥٣٧، و ج٤، ص٣٥٠،ح ٥٧٥٥؛ تهذیب الاحکام، ج٨، ص٨٨،ح ٣٠٢؛ مکارم الاخلاق، ص٢١٦ - ٢١٧. در تفسیر مجمع البیان فضل مطرح شده در آیه به برتری علم و عقل و اندیشۀ نیکو و ارادۀ محکم تفسیر شده است(ر.ک: مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج٣، ص٧٩.