أَ يحْشرُ اللهُ فِي الْقِيَامَةِ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً وَ يَتْرُكُ الْبَاقِينَ، إِنَّمَا ذَلِكَ فِي الرَّجْعَةِ، فَأَمَّا آيَةُ الْقِيَامَةِ فَهَذِهِ وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً إِلَی قَوْلِهِ مَوْعِداً؛[١]

آیا در قیامت گروهی از هر امتی محشور می‌شوند و بقیه رها می‌گردند؟ [چنین نیست.] این مربوط به رجعت است. اما آیه قیامت این است: «و آنها را محشور می‌کنیم و کسی از آنها برجای نمی‌ماند. و ایشان به صف بر پروردگارت عرضه می‌شوند [و به آنها می‌فرماید:] به راستی همان گونه که نخستین بار شما را آفریدیم [باز] به سوی ما آمدید، بلکه پنداشتید هرگز برای شما موعدی قرار نخواهیم داد».[٢]

عموم مفسران اهل سنت این آیه را مربوط به حشر در قیامت گرفته‌اند و اشکال
ذکر شده را بی‌جواب نهاده‌اند و به تفاوت میان دو حشر ذکر شده در آیه اشاره نکرده‌اند[٣]. برخی تفسیرها تفاوت دو حشر را بیان کرده و گفته‌اند که حشر عمومی (مذکور در آیه
٤٧ سوره کهف) برای همه است و حشر ذکر شده در آیه مورد بحث خاص کافران است
که بعد از حشر کلی اتفاق می‌افتد و برای عذاب کردن آنهاست[٤]. اما اولاً، چنین برداشتی از آیه هیچ دلیل و شاهدی ندارد. ثانیاً، آن دیگر حشر نیست؛ زیرا در حشر به معنای
لغوی سه قید وجود دارد: برانگیختن، جمع کردن و راندن[٥] در حالی که کافران قبل
از این از قبور برانگیخته شده‌اند و دوباره برانگیخته نمی‌شوند و حشر مجدد برایشان بی‌معناست. در حشر به معنای اصطلاحی لازم است که جمع کردن از قبور باشد که
با تفسیر یاد شده، کافران قبلاً محشور شده‌اند و حشر مجدد آنها تحصیل حاصل
و بی‌معناست.

از این میان آلوسی به نقل از طبرسی در مجمع البیان به نظریه شیعه اشاره و آن را رد

[١]. طبری در جامع البیان فی تفسیر القرآن(ج٢٤، ص٤٩) و ابن کثیر در تفسیر القرآن العظیم(ج٧، ص١٣٦). نکته عجیب در این تأویل این است که طبری و ابن کثیر چطور ادعا کرده‌اند که غالب رسولان یاری شده‌اند، در حالی که اکثر آنها در حیات دنیا منزوی، کشته، بی‌یاور، مورد تمسخر و خلاصه شکست‌خورده ظاهری شدند. تنها عده کمی از رسولان یاری شده‌اند و با عده کم نمی‌توان چیزی را به همه آنها نسبت داد.

[٢]. مانند آیه «وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِینَ، إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ، وَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ؛ کلمه ما در باره بندگان مرسل ما سبقت یافته، که ایشان، آری تنها ایشان یاری خواهند شد، و به درستی که لشگریان ما تنها غالب‌اند» (سوره صافات، آیه١٧١- ١٧٣) و نیز آیه: «کَتَبَ اللهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی؛ خدا چنین نوشته که من و فرستادگانم به طور مسلم غالبیم» (سوره مجادله، آیه٢١).

[٣]. أخبرنا أحمد بن إدریس، عن أحمد بن محمد، عن عمر بن عبد العزیز، عن جمیل، عن أبی عبد الله٧ قال: قلت: قول الله تبارک و تعالی «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ»، قال: ذلک و الله فی الرجعة، أ ما علمت أن أنبیاء کثیرة لم ینصروا فی الدنیا و قتلوا و الأئمة بعدهم قتلوا و لم ینصروا ذلک فی الرجعة؛ از امام صادق٧ روایت شده که آیه یاد شده را مربوط به رجعت دانسته و فرمودند: آیا نمی‌دانی که بسیاری از انبیا و امامان پس از آنها یاری نشدند. این کار در رجعت اتفاق خواهد افتاد (تفسیر القمی، ج٢، ص٢٥٨- ٢٥٩).

[٤]. سوره النمل‌، آیه٨٣.

[٥]. مختصر بصائر الدرجات، ص٢٥؛ بحارالانوار، ج٥٣، ص٤٠.