زن و مرد به لحاظ جسم، روان و شخصیت، دارای نقاط مشترک و متفاوتی هستند. در حوزۀ معارف دین نیز در حالی که تفاوت‌هایی بین این دو وجود دارد، خطاب‌های مشترک بسیاری متوجه آن دو شده و یا آثار مشترکی برای باورها و عملکردهای آن دو بیان شده است، در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌شود:

زن و مرد در هویت انسانی[١]، فضایل اخلاقی،[٢] کلیات تکالیف شرعی که متوجّه نوع انسان باشد، خطاب‌های اعتقای و اخلاقی، پاداش و جزا و مکافات[٣] و رسیدن به کمال[٤] مشترک‌اند. و به لحاظ جسم و خلقت طبیعی[٥]، احساسات و عواطف،[٦] و برخی از احکام[٧] با یکدیگر متفاوتند.

نکته: این تفاوت‌ها با عدل خدا تنافی ندارد؛ چرا که عدل الهی به این معناست که هر موجودی با هر ظرفیت و توانایی که آفریده شده تکالیف و وظایفی در همان حدّ به عهده‌اش نهاده شود و در روز جزا نیز به همان مقدار از او خواسته شود.[٨]

روایات موجود در باره نقصان عقل زنان و ویژگی‌های آنها

احادیث اهل سنّت

حدیث نقصان عقل زنان در اکثر منابع معتبر حدیثی اهل تسنن یافت
می‌شود. بخاری، مسلم، أبوداوود، ترمذی، نسائی، ابن ماجه، دارمی، ابن حنبل،
ابن حبان، بیهقی و... آن را در کتب صحاح و سنن و مسانید و دیگر کتب خود
گزارش کرده‌اند.[٩]

از جمع گزارش‌ها می‌توان نتیجه گرفت که این حدیث از طُرُق مختلف و منتهی به

[١]. ر.ک: العقل والجهل فی الکتاب والسنة، ص٧٩ ـ ٨٦.

[٢]. ر.ک: همان، ص١٤١ ـ ١٥٣.

[٣]. حدیث «ترک التجارة ینقص العقل» (الکافی، ج٥ ص١٤٨ ح١). و یا «التجارة تزید فی‌العقل» (همان، ج٥ ص١٤٨ ح٢). یا «ترک التجارة مذهبة للعقل» (کتاب من لا یحضره الفقیه،‌ج ٣ ص١٩٢ ح٣٧١٨) و یا حدیث «لا عقل کالتدبیر» (نهج البلاغه، حکمت ١١٣) اشاره به همین عقل دارد.

[٤]. ر.ک: المحاسن،‌ ج١، ص١٩٥ ح١٥؛ معانی الأخبار، ص٢٤٠، ح١.

[٥]. کلام امام صادق٧ در پاسخ به این که عقل چیست، فرمود: «ما عبد به الرحمن واکتسب به الجنان» (الکافی، ج١ ص١١ ح٣، به همین عقل اشاره دارد.

[٦]. گفته شده احادیثی که حکایت از خلق موجودی به نام عقل دارد که محبوب خداست و معیار بندگی او و میزان اعمال و پاداش و عقاب است. ناظر به همان عقل مطبوع یا فطری است. ر.ک: شرح اصول الکافی، ج١، ص٦٩ و ص٣١١.

[٧]. در حدیثی به نقل از امام علی٧ آمده است که فرمود: عقل دو گونه است؛ فطری و تجربی و هر دو صاحبش را به منفعت می‌رساند (مطالب السؤول، ص٢٥٠).

[٨]. ر.ک: ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج١١، ص٢٩٢ ـ ٢٩٥.

[٩]. ر.ک: سورۀ البقره، آیه ٣٤ و ٣٥؛ سورۀ النساء آیه ١؛ سورۀ الروم، آیۀ ٢١.