قطب راوندی و ابن ادریس حلی نیز در ذیل «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ...»، دیدگاه شیخ طوسی را بیان کرده‌اند.[١] علامه مجلسی نیز این اشکال را وارد ندانسته، زیرا بر اساس روایات مستفیض ثابت شده که خداوند همه کتبی را که بر پیامبرانش نازل کرده، پیش از خلقت آسمان و زمین در لوح محفوظ قرار داده، سپس بر اساس مصالح، در زمان‌های گوناگون بخشی از آنها را نازل کرده، اما انطباق آن کتب با وقایع متأخر با ثبوت آنها در لوح محفوظ منافاتی ندارد؛ زیرا خداوند متعال به سخنان و رفتار مردم و وقایعی که بین آنها رخ می‌دهد، علم دارد؛ لذا جواب این امور را بر اساس علم لایتخلف خویش در قرآنی که در لوح محفوظ ثبوت یافته، قرار داده است. بر این اساس، هیچ گونه استبعادی ندارد که خداوند، قرآن کریم را یک باره بر پیامبر٦ نازل کند و آن حضرت را امر کند که بر امت آن را نخواند، مگر پس از این که هر بخشی از آن را در زمان و مکان معینی که با تبلیغ آن آیات مناسبت دارد، نازل کند.[٢]

ت٢ نزدیکی مضمون حدیث یاد شده با دیدگاه مشبّهه

مضمون حدیث مذکور به دیدگاه مشبّهه(قایلان به تشبیه) _ که قایل به قدم قرآن کریم هستند_ نزدیک است.[٣]

علامه مجلسی در پاسخ به این اشکال، شیخ صدوق را قایل به قدم قرآن ندانسته است.[٤] شیخ صدوق در التوحید، در باب «القرآن ما هو» به تفصیل، و در باب «الاعتقاد فی القرآن» در اعتقادات الإمامیة به اختصار، حدوث قرآن را بیان کرده است.[٥] لکن عبارت شیخ مفید در ظاهر، گویای تعارض نزول دفعی قرآن با قدم قرآن است.[٦] و حال آن که نزول دفعی ناظر به نحوه نزول آن است و ایجاد قرآن از ناحیه خداوند به لحاظ رتبی پیش از مرتبه نزول آن است. در واقع، حدوث و ایجاد قرآن در قالب الفاظ و حروفی که بر معانی خویش دلالت

[١]. المیزان، ج٣، ص١٦٦؛ أوائل المقالات، ص٣٢٤.

[٢]. سوره دخان، آیه ٣؛ سوره قدر، آیه ١؛ سوره بقره، آیه ١٨٥.

[٣]. سوره إسراء، آیه ١٠٦؛ سوره فرقان، آیه ٣٢؛ المیزان، ج١٨، ص١٣٠.

[٤]. سوره أعراف، آیه ٤٤؛ سوره آل عمران، آیه ١٢٣؛ سوره توبه، ٢٥؛ التبیان، ج٢، ص١٢١.

[٥]. فقه القرآن، ج١، ص١٧٩؛ المنتخب من تفسیرالتبیان، ج١، ص٤٧.

[٦]. بحارالأنوار، ج١٨، ص٢٥٣.