واژۀ کمال در لغت به معنای تمام شدن چیزی است؛ به گونه‌ای که غرض از آن چیز تحقق یابد و از قوه به فعلیّت برسد. بنا بر این، ارتقا در مفهوم آن مندرج است[٤] و نقص به معنای زیان در بهره، عیب و یا کاستی است.[٥]

کمال عقل و عوامل رشد یا تضعیف آن در روایات

در روایات اموری به عنوان معیار و نشانه‌های کمال عقل، عوامل رشد و یا آفاتی برای آن ذکر شده است که زن و مرد در به دست آوردن یا از دست دادن این امور مشترک‌اند.؛ به عنوان نمونه شناخت خدا، پیروی از فرامین او و ‌پایداری بر آن، اجتناب از گناه، با حیا بودن، مدارای با مردم، بی‌رغبتی به دنیا، نداشتن شرّ و اذیت، سیری‌ناپذیری از طلب دانش، ‌کم سخن گفتن، تجربه اندوزی، ‌کم شدن شهوت‌ها، کم شمردن خود، اعتراف به نادانی از معیار‌ها نشانه‌هایکمال عقل،[٦] عبرت‌آموزی، ‌مشورت با خردمندان، زهد و پارسایی، ‌یاد خدا، پیروی از حق، همنشینی با حکیمان از عوامل رشد خرد،[٧] و هوای نفس،

[١]. ر.ک: رسائل المرتضی، ج٣، ص١٢٠.

[٢]. ر.ک: شرح نهج البلاغه، ج٦، ٢١٤.

[٣]. ر.ک: بحار الانوار، ج٣٢، ٢٤٧.

[٤]. ر.ک: مقالۀ «زن»، مجله پیام زن، آبان ١٣٧٦، ص١٧٦ - ١٨٧.

[٥]. ر.ک: ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج١١ ص٢٩٢ ـ ٢٩٥.

[٦]. ر. ک: زن در آیینه جلال و جمال، ص٢٣٠- ٢٣٤ و ص٣٢٩ - ٣٤٤.

[٧]. ر.ک: المیزان فی تفسیر القرآن، ج٤، ص٢١٢ - ٢١٧ و ص٣٤٦ - ٣٤٧.