٢. وجود روایات در منابع معتبر حدیثی از یک طرف، درصد اعتماد به آنها را بالا برده و درصد اعتماد به صدور را بالا می‌برد و از طرف دیگر مطابق بودن مضمون روایات با فرهنگ زمان صدور و باورهای حاکم بر جامعه در زمان نقل آن درصد اعتماد به صدور این روایات را پایین می‌آورد. در نتیجه، نمی‌توان به نظر قطعی در بارۀ صدور یا عدم صدور این روایات رسید، همان‌گونه که احتمال نقل به معنا نیز منتفی نیست.

٣. واژۀ عقل به دلیل حوزه فعالیتش در معانی مختلفی استعمال شده، اگر صدور روایات پذیرفته شود، احتمالات گوناگونی در باره مدلول روایات مطرح است؛ اما قوی‌ترین احتمالی که می‌توان شواهد و قراینی بر آن اقامه کرد، این که روایات ناظر به تفاوت زن و مرد در آفرینش است، نه برتری یکی بر دیگری؛ تفاوتی بر اساس حکمت الهی که در نظام هستی جریان دارد و این تفاوت به لحاظ وظایف و مسئولیت‌هایی است که به دوش هر یک از زن و مرد در کانون خانواده و یا اجتماع نهاده شده است.

این تفاوت، عبارت است از حاکم بودن روح تعقل در مرد و روح احساس و عاطفه در زن؛ در حالی که اداره زندگی خانوادگی و اجتماعی بشر هم به تعقل نیاز دارد و هم به احساس و هیچ یک بر دیگری برتری ندارد و فقط حیطه وظایف را از یکدیگر جدا می‌سازد.

٤. زن و مرد دارای اشتراکات و تفاوت‌هایی هستند. از جمله موارد اشتراک آنها هویت انسانی است و عقل به معنای تمیز دهنده خیر و شر و ملاک بندگی خدا و سبب تقرب به او از ارکان اصلی هویت انسانی است، بلکه محور انسانیت محسوب می‌شود، پس زن و مرد در آن مشترک‌اند.

٥. لحن توبیخ و نکوهش زن‌ها یا تبعیت از آنها در این روایات که شاید در برخی از گزارش‌ها به گونه‌ای تحقیرآمیز نیز تلقی شود، می‌تواند ناظر به مذمت قرار گرفتن زن در جایگاه مرد باشد؛ یعنی عدم توجه برخی از زن‌ها به تفاوت موجود در زن و مرد و حیطه وظایف آنها بر اساس آنچه در آفرینش ایشان لحاظ شده است.

کتابنامه

_ ارشاد القلوب، دیلمی، حسن بن محمد، بیروت، موسسة الاعلمی، ١٣٩٨ق.

_ الاصول العامة للفقه المقارن، حکیم، محمّد تقی، تهران مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ١٤٣١ ق، اول.