نمیکنند، انْ یتَّبِعونَ الَّا الظَّنَّ وَ انْ هُمْ الّا یخْرُصونَ [١] پیروی نمیکنند مگر گمانها را. خدا برای انسان عقل را اینطور قرار داده است که تا در موضوعی یقین پیدا نکرده است، عقل میگوید دنبال آن نرو. قرآن برای راهبری عقل اعجاز کرده است.

ما میبینیم بعد از ده قرن دکارت قوانینی برای راهبری عقل آورده است. وقتی آن قوانین را که این همه در دنیا سروصدا راه انداخته است بررسی میکنیم، میبینیم چیزی زیادتر از آنچه قرآن آورده نگفته است. از جمله حرفهای دکارت این است که من اگر بخواهم از عقل خودم استفاده کنم، اولین قانونش این است که تا موضوعی برای من روشن نباشد از آن پیروی نمیکنم. و نیز میگوید: من بنا گذاشتهام بر اینکه در شتابزدگی قضاوت نکنم. میگوید: عقل اول باید ببیند مدارک موجود برای قضاوت کافی هست یا نه. مثلًا اینکه داروین گفت آدم از نسل میمون است، البته قرائنی هم دارد اما مردم شتابزده یک غوغایی راه انداختند که جدّ آدم کشف شد. او گفته بود که حلقه مفقودهای در دنیا هست. حتی بعضی از مادیین گفتند که آن حلقه مفقوده هم پیدا شده و دیگر تمام حلقات به یکدیگر متصلند. این، شتابزدگی است. راه وسط این است که انسان عقل را پیشوا قرار بدهد؛ یعنی در کار عقل شتابزدگی نکند، در کار عقل تا قضیه روشن نشده است اظهارنظر نکند، در کار عقل تمایلات نفسانی خودش را حساب نکند. طبیعت، دزد است؛ یعنی گاهی عقل انسان میخواهد قضاوت کند، طبیعتش میل دارد به یک طرف قضاوت کند.

طبیعت، عقل را اغفال میکند. دکارت میگوید: باید حساب نفس را در قضاوتها داشت، حساب تمایلات نفس را باید کرد. (موضوع علامه حلی و نجس شدن چاه).

یکی دیگر از چیزهایی که عقل انسان را دچار اشتباه و گمراهی میکند، روش و راه نیاکان است. این موضوع را فراموش نکنید که خیلی مهم است. فرانسیس بیکن گفته است یکی از چیزهایی که عقل انسان را فریب میدهد راهی است که گذشتگان رفتهاند. او تعبیر به «بت» میکند، میگوید: اینها برای بشر بت است و عقل انسان را فریب میدهد که انسان اگر دید پدر و مادرش کاری را میکردند او هم همان راه را میرود. راه گذشتگان به انسان اجازه نمیدهد که آزاد فکر کند، جلو آزادی فکر را میگیرد. قرآن روی این موضوع، عجیب تکیه کرده است. اولین کتابی

[١] انعام/ ١١٦