میگوید وقتی وضو برایت خطر دارد باید تیمم کنی، اگر وضو بگیری اصلًا نمازت باطل است. اگر اطبا گفته باشند که روزه برایت ضرر دارد یا خوف ضرر داشته باشی، نمیتوانی بگویی مگر چطور میشود که من در این ایام احیاء روزه بگیرم، چون اگر روزه بگیری اصلًا روزهات باطل است، بعد هم باید قضای آن را بگیری.

بنابراین، خود دستورهای دین آنچنان شکلهای مختلف دارد که انسان حیرت میکند. این برای آن است که مصلحتها فرق میکند و همان حساب اهمّ و مهم است.

میگوید در سفر که میروی نمازت را شکسته بخوان، روزه هم نگیر. قرآن میفرماید: وَ مَنْ کانَ مَریضاً اوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ ایامٍ اخَرَ هرکه مریض یا در سفر است نباید روزه بگیرد، بگذارد برای روزهای بعد. چرا؟ خود آیه دلیلش را میگوید: یریدُ اللَّهُ بِکمُ الْیسْرَ وَ لایریدُ بِکمُ الْعُسْرَ [١] خدا در تکالیفی که برای شما معین میکند، آسانی و سهولت را میخواهد نه سختی. این شریعت، شریعت سهله و سمحه است.

ولی اغلب مردم قبول نمیکنند. در صدر اسلام که تازه تکلیف روزه آمده بود، در ماه رمضان جنگ بدر پیش آمد. پیغمبر اکرم فرمود: چون در حال سفر هستید نباید روزه بگیرید. مردم میگفتند: چطور میشود ما در ماه رمضان روزه نگیریم؟! واقعاً ناراحت بودند که روزه خودشان را افطار کنند.

مرحوم آقا شیخ عبد الکریم در این اواخر پیر شده و مریض احوال بودند، ولی در ماه رمضان گاهی روزه میگرفتند. به ایشان گفتند فتوای خود شما برخلاف این است، در فقه میگویید اگر کسی خوف ضرر داشته باشد نباید روزه بگیرد. اصلًا خود شیخ و شیخه (مرد پیر و زن پیر) موضوعیت دارد، خودشان از مستثنیها هستند که لازم نیست احتمال ضرر بدهند. اینها اگر مشقت هم برایشان باشد نباید روزه بگیرند. میگفتند: فتوای خودم این است ولی آن رگ عوامیام نمیگذارد که من روزهام را بخورم. البته همین جور است، ولی دستور اسلام غیر از این است.

اینها برای این است که ما درک بکنیم که دین اسلام چگونه خودش خودش را با احوال و اوضاع مختلف تطبیق میدهد، نه اینکه ما آن را تطبیق بدهیم. البته یک کارهایی است که ما از پیش خود میخواهیم بکنیم- همانطور که عرض شد- مثل اینکه حَی عَلی خَیرِ الْعَمَل را از اذان برداریم و چیز دیگری جایش بگذاریم یا نماز را

[١] بقره/ ١٨٥