این مقیاسها، مقیاسهایی است که اسلام به دست ما داده است که ما بتوانیم آزمایش کنیم. حالا ما باید جریانهایی را که در تاریخ اسلام پیدا شده است رسیدگی کنیم. من امشب خیلی کوشش کردم که این مطلب را بفهمانم. نمیدانم توانستم خوب بفهمانم یا نه که در دین اسلام دستگاه تصفیه وجود دارد. ولی این را بدانید جریانهای آلوده کننده هم از صدر اسلام تاکنون بوده است. اگر ما آن جریانهای آلوده کننده را نشناسیم پس فایده دستگاه تصفیه چیست؟ این جریانها از جریان حمله مغول اگر بالاتر نباشد، پایینتر نیست. حمله مغول یک آلودگی محسوس است. ما آلودگیهای نامحسوس هم داریم. دیشب داستان خوارج را عرض کردم. این داستان تنها یک جریان نظامی نبود که بعد هم غائلهاش ختم شد و از بین رفت. یک جریان دینی و مذهبی بود، رنگ مذهبی داشت، از خودشان فقه ایجاد کردند، و نمیتوان گفت فقه خوارج در سایر فرق اسلامی اثر نگذاشته است.

جریان دیگری که اشاره کردم، جریان اشعریگری است. یک ظاهرپرستی عجیبی در میان اشاعره بوده که حد نداشته است. هر حدیثی را که به پیغمبر نسبت میدادند، میگفتند درست است. هر جملهای را با هزار قرینه خلاف هم که بود، باز به ظاهرش حمل میکردند. کتاب تاریخ ادبیات ادوارد براون، جلد اول را که میخواندم دیدم آنجا که تاریخ عقاید اسلامی مثل جریان اشاعره را نقل میکند، از یک مستشرق معروف هلندی به نام دزی- که دنیا هم برایش خیلی ارزش قائل است- حدیثی را نقل میکند که پیغمبر فرمود: همانطور که در جنگ بدر خدا را دیدید، در روز قیامت هم خدا را خواهید دید. من خیلی تعجب کردم، یعنی چه؟ بعد گشتیم دیدیم این جملهای است در کتب کلامیه، نه در کتب حدیث. تازه آن جمله این است: انَّکمْ سَتَرَوْنَ رَبَّکمْ یوْمَ الْقِیامَةِ کما تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَیلَةَ الْبَدْرِ یعنی خدا را در قیامت خواهید دید، همان طوری که ماه شب چهارده را میبینید. آنوقت او خیال کرده است لیلة البدر یعنی جنگ بدر. بعد ما باز تحقیق کردیم که آیا چنین حدیثی که در کتب کلامیه نقل کردهاند وجود دارد یا نه؟ در کتب شیعه که اصلًا وجود ندارد، در کتب اهل تسنن چیز دیگری است و در دست متکلمین به این شکل درآمده است. در یکی از کتابهای اهل تسنن پیدا کردم. ابتدای حدیث این است: شخصی خدمت حضرت رسول آمد و سؤال کرد: چگونه میشود که همه مردم خدا را در آنِ