بشود نبوده است؟ ما انسان را از یک نطفه و مادهای آفریدهایم که در آن ماده استعدادهای گوناگون وجود دارد و به موجب همان استعدادها ما انسان را مورد آزمایش قرار میدهیم و آزادش میگذاریم.

آزمایش یعنی چه؟ آزمایش به چه وسیله؟ آزمایش به وسیله تکلیف و مسئولیت؛ یعنی تکلیف و مسئولیت به عهده او قرار میدهیم و آزادش میگذاریم و میگوییم خودت میدانی، این راه است و این چاه، اگر راه را رفتی به سعادت میرسی و اگر به طرف چاه رفتی منحرف شدهای و سقوط خواهی کرد. وَ جَعَلْناهُ سَمیعاً بَصیراً ما انسان را شنوا و بینا قرار دادیم، سمیع و بصیر قرار دادیم، یعنی برای انسان چشم بینا و گوش شنوا قرار دادیم. بعد میفرماید: انّا هَدَیناهُ السَّبیلَ امّا شاکراً وَ امّا کفوراً راه را به او نشان دادیم، از اینجا دیگر با خود انسان است، یا شاکر است یا کفور.

انسان تنها موجودی است که یک چنین خلقت عجیبی دارد، یک چنین سرشت مرکبی دارد. به موجب همین سرشت مرکب است که گاهی پیش میرود، گاهی عقب. به عبارت دیگر انسان زمان خود را میسازد، گاهی زمان خود را خوب میکند و گاهی بد، برخلاف حیوان که ساخته شده زمان و محکوم زمان است. انسان تا حدودی خالق زمان خویش است و حیوان صددرصد مخلوق زمان خویش است.

از همین جا ما به این مطلب میرسیم که تغییراتی که در زندگی بشر پیدا میشود دو نوع است: یک نوع تغییرات صحیح و یک نوع تغییرات ناصحیح، اعتلایی و غیر اعتلایی.

پس یک مطلب دیگر را از اینجا نتیجه میگیریم و آن این است که اگر از ما بپرسند آیا با تغییراتی که در زمان پیدا میشود باید هماهنگی کرد یا باید مخالفت کرد، باید اینجور جواب بدهیم که با تغییرات زمان نه باید دربست هماهنگی کرد و نه دربست و صددرصد مخالفت کرد، چون زمان را انسان میسازد و انسان موجودی است که میتواند زمان را در جهت خوبی تغییر بدهد و میتواند زمان را در جهت بدی تغییر بدهد، پس با تغییراتی که در جهت خوبی است باید هماهنگی کرد و با تغییراتی که در جهت بدی است نه تنها نباید هماهنگی کرد بلکه باید