مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠٦ - آیا مفهوم قضایا تغییر می کند؟

آنچه مورد گفتگو و تردید است، مفاهیم کلمات و در نتیجه مفاهیم قضایاست که به تناسب زمان در حرکت و تحول است. مفاهیم در تغییر و تحول است و در نتیجه شکل قضایا را نیز ثابت و لایتغیر حفظ نمیکند.

میگویند شکل قضایا تغییر نمیکند ولی مفهوم قضایا تغییر میکند؛ وقتی که مفهوم قضیه فرق کرد، شکل آن به تبع مفهوم تغییر میکند.

فی المثل دزدی و تجاوز به مال غیر در هر حال نکوهیده و محکوم است.

این، شکل قضیه: دزدی نباید بشود. میگوید این تغییر نمیکند. هیچ وقت در هیچ جایی شکل قضیه عوض نمیشود؛ یعنی زمانی نخواهد آمد که بگویند دزدی خوب است. ولی خود مفهوم تغییر میکند، یعنی اینکه «دزدی چیست؟» تغییر میکند. پس دو جور تغییر است: یک وقت ما میگوییم اسلام میگوید دزدی محکوم است و دست دزد باید بریده شود، زمانی نخواهد آمد که بگویند دزدی خوب است. ولی اینکه «دزدی چیست؟» تغییر میکند، در زمانی یک معنی میدهد و در زمان دیگر معنی دیگر.

اما «دزدی چیست» با پیشرفت زمان و تکامل انسان و برحسب استنباطی که فرهنگهای مولود رژیمهای سیاسی و اقتصادی مختلف از آن میکنند، مختلف است. یکی از بزرگان مکتب اقتصادی متمایل به چپ و مرام اشتراکی میگوید: «مالکیت یعنی دزدی» در حالی که در مکتب سرمایه داری دزدی فرع بر شناختن اصل مالکیت است و بعد از قبول آن میتواند مفهوم پیدا کند.

شکل قضایا تغییر نمیکند ولی به اصطلاح مفهوم موضوع قضایا و مفهوم محمول قضایا تغییر میکند. مثال هم به دزدی ذکر کردهاند. آیا این حرف درست است؟ به نظر ما این حرف- که خیلیها هم آن را گفتهاند- یک حرف شاعرانه است. چون در زمان ما جزو چیزهایی که خیلی مد است، مسئله تغییر و تحول است.