آن دست بردهاند. یا همین موضوع ملت ابراهیم، طریقه ابراهیم که در قرآن آمده است؛ قریش خودشان را تابع ابراهیم حساب میکردند ولی چیزی که تقریباً باقی نمانده بود تعلیمات اصلی ابراهیم بود، عوض کرده بودند، دست برده بودند، یک چیز من درآوردی شده بود. قرآن اینطور بیان میکند: ما کانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَیتِ الّا مُکاءً وَ تَصْدِیةً [١]. ابراهیم نماز را واجب کرده بود. نماز او واقعاً عبادت بوده است. عبادت یعنی خضوع در نزد پروردگار، تسبیح و تنزیه و تحمید پروردگار. حالا اگر نماز ابراهیم از لحاظ شکل ظاهر با نماز ما فرقی داشته باشد مهم نیست ولی مسلّم نماز ابراهیم نماز بوده است؛ یعنی آنچه که در نماز هست، نوع اذکار، نوع حمدها، نوع ثناها، ستایشها، خضوعها، اظهار ذلتها، تسبیحها و تقدیسها در آن بوده است.

اینقدر در این عبادت دخل و تصرف کرده بودند که در زمان نزول قرآن، نماز را به شکل سوت کشیدن یا کف زدن در آورده بودند.

پس یکی از کارهایی که هر پیغمبری میکند احیای تعلیمات پیغمبران پیشین است. لهذا قرآن راجع به ابراهیم علیه السلام میگوید: ما کانَ ابْراهیمُ یهودِیاً وَ لا نَصْرانِیاً وَلکنْ کانَ حَنیفاً مُسْلِماً [٢]. یهودیها میگفتند: همین طریقهای که ما داریم و اسمش یهودیگری است، ابراهیم داشت. نصرانیها میگفتند: طریقه ابراهیم همین است که ما الآن داریم؛ یعنی این که ما داریم همان است، منتها کامل شده است و نسخ کننده طریقه ابراهیم است. در آیه دیگر میگوید: شَرَعَ لَکمْ مِنَ الدّینِ ما وَصّی بِهِ نوحاً تشریع کرد برای شما دینی را که در زمان نوح به آن توصیه شده بود، وَ الَّذی اوْحَینا الَیک وَ ما وَصَّینا بِهِ ابْراهیمَ وَ موسی وَ عیسی این دینی که برای شما توصیه شده است، همان است که به نوح توصیه شده و همان است که به تو وحی شده و همان است که به ابراهیم و موسی و عیسی توصیه شده است، انْ اقیمُوا الدّینَ وَ لاتَتَفَرَّقوا فیهِ کبُرَ عَلَی الْمُشْرِکینَ ما تَدْعوهُمْ الَیهِ [٣] توصیه شد که همین دین را اقامه کنید (یعنی دین همان دین است، یک راه است)، تشتّت پیدا نکردند مگر بعد از آنکه میدانستند ولی روی هواپرستی این تفرقهها را ایجاد کردند. یعنی این رشتههای مختلف را دست مردم ایجاد کرده است. اگر ساختههای مردم را حذف کنید میبینید تمام اینها یک دین

[١] انفال/ ٣٥[٢] آل عمران/ ٦٧[٣] شوری/ ١٣