شكّ نيست كه ذهن كار خود را با حواسّ آغاز مى‌كند. نوزاد از رهگذر حواسّ تدريجا نسبت به عالم خارج آگاهى مى‌يابد. اين آگاهى در آغاز بسيار محو و مبهم و كم محتوى است. امّا با رشد و تكامل اندامهاى حسّى و بر اثر تكرار كم‌كم صورت صريح اشياء را درمى‌يابد و در مواجهه با شكلها و رنگها و صداها و مزه‌ها و بوها صورى در ذهن او برانگيخته مى‌شود. پس از آن، اين صورت محسوس كه هنگام حضور اشياء در برابر كودك بوجود مى‌آيد، در خزانه خيال ضبط و نگاهدارى مى‌شود، تا وقتى هم كه با اشياء مواجه نباشد، بتواند آن را در نظر آورد.

يعنى صورت پدر و مادر و برادر و خواهر و اطرافيان و اشياء پيرامون او كه همه صور جزئى است در خيال محفوظ مى‌ماند. و بهمين‌جهت هرگاه مجدّدا با آنها مواجه شود آنها را مى‌شناسد. تا اينجا انسان و حيوان مشترك هستند.

پس از آن نوبت به عمل ديگر ذهن مى‌رسد كه عملى است بسيار متعالى و پيچيده و شگرف و آن اين است كه قوه عاقله كه ما فوق حسّ و خيال است، كم‌كم صور مضبوط در خيال را مورد امعان نظر قرار مى‌دهد. آنها را تحليل مى‌كند، و با هم مى‌سنجد، و مقايسه مى‌كند. كم‌كم به طبقه‌بندى اين صورتهاى جزئى ذهنى مى‌پردازد و صور مشابه را در يك طبقه جاى مى‌دهد و صورتى كلّى از آنها بدست مى‌آورد. مثلا همين‌كه چند گربه با رنگهاى مختلف و جثّه‌هاى مختلف مشاهده كرد و صورت آنها را اخذ كرد، به مقايسه آنها دست مى‌يازد و مى‌بيند از بسيارى جهات با هم متفاوتند. اما در عين‌حال تفاوت بين اين گربه‌ها به اندازه تفاوت آنها با سگ و كلاغ و گنجشك و جز آن نيست و مى‌توان آنها را در يك گروه جاى داد و به مفهومى واحد از آنها رسيد. در اينجا ذهن موارد اختلاف را به كنار مى‌نهد و مفهوم خود را از آنها مى‌پيرايد و آنچه را كه مشترك است از آنها انتزاع مى‌كند (يعنى جدا مى‌سازد) و از مجموعه اين امور مشترك به مفهومى واحد كه گربه كلّى باشد دست مى‌يابد. و اين‌گونه مفهوم را معقول اوّل مى‌نامند.

همچنين وقتى ميزهاى كوچك و بزرگ و ميز تحرير پدر و ميز خياطى مادر و ميز غذاخورى و ميزهاى ديگر را درمى‌يابد، ملاحظه مى‌كند كه اين ميزها از حيث جنس‌