مبرّز شيخ مفيد است، در پي استاد خويش و با گام نهادن در مسير او، بحثهاي ادبي مؤثر در فهم آيات و احاديث را در کتاب امالي خويش آورد و همچون شيخ مفيد از اعتقادات شيعي در برابر اشاعره، خطّ اعتزال، غلوّ و نيز ديگر تندروان مکاتب غير‌شيعي دفاع کرد. سيد مرتضي همچنين با تأليف يکي از نخستين کتابها در علم اصول فقه، يعني الذريعه إلي أصول الشريعه، پايه‌هاي اساسي فهم حديث و شيوه‌هاي جمع اخبار مختلف را بنيان نهاد. [١] وي در تأليفات متعدد خويش، مفهوم واقعي و مقصود اصلي احاديث را ارائه و تثبيت کرد و از اين طريق، احاديث غير قابل فهم و باور را تبيين نمود. [٢] مطالعه کتابهاي او، به ويژه امالي، زمينه فهم بسياري از احاديث را فراهم مي‌آورد و از اين ‌رو مراجعه به آن توصيه مي‌شود. از اين نظر المجازات النبويه، اثر برادر او، سيد رضي، مؤلف نهج البلاغه نيز چنين تأثيري دارد.

٥. شيخ طوسي

ابوجعفر محمد بن حسن بن علي طوسي (م ٤٦٠ ه) با نوشتن دو کتاب از چهار کتاب بزرگ و جامع اوليه حديث شيعه، خدمات شايان توجهي به علم حديث کرد. وي در علوم گوناگون خبره بود و نزد استاداني چون شيخ مفيد و سيد مرتضي، بسياري از علوم حديثي و علوم مرتبط با آن را فرا گرفته بود. شيخ طوسي با شاگردي در محضر اين دو عالم و با تلاش خود توانست در کتاب بزرگش تهذيب الأحکام، به توضيح بسياري از احاديث دشوار و نيز حلّ اخبار متعارض بپردازد.[٣] او در مقدمه کتاب بزرگ و مستقلش، الاستبصار في ما اختلف من الأخبار، مباني

[١] . براي مثال بنگريد به الذريعه إلي أصول الشريعه، باب «الخطاب و أقسامه و أحکامه»، باب «العموم و الخصوص»، باب «أنواع التخصيص»، باب «المجمل و البيان» و ... .[٢] . بنگريد به الشافي في الإمامه، تنزيه الأنبياء و الأمالي.[٣] . ر. ک: تهذيب الأحکام، ج ١، مقدمه مولف.