است دو دله نيستيم. چه هم ريخت و ساخت و هم آنچه در آنها گنجانده شده است نشانه وى را دارند. اگر چه ابن رشد و تماس آكوينياس آن دو را گزارش نكردند ولى مى‌دانيم كه آنان درباره آنها چه مى‌انديشيدند. ابن رشد در چند جا از آنها ياد كرده تماس در پايان كار از آنها آگاهى پيدا كرد. درباره پيوند زمانى ميان آلفا و بتا و ديگر دفترها و ميان موونو اگر نشدنى هم نباشد دشوار است چيزى بتوان گفت.

تسلر و اوبروك مى‌گويند كه آلفا و بتا پيش از موونو و بونيتس گويد كه موونو پيش از ديگر دفترها نگارش شده است. فيشليس‌Fr .Fichelis موونو را فراهم آورده شاگردان از پاره‌هاى بازمانده از ارسطو آن هم بسيار پيش از نگارش آلفا مى‌پندارد چون كه روش جدلى و ستيهندگى بسيار زننده و درشتى در آنها هست. ل. روبن همين اندازه گفته است كه در موونو پاره‌ها و بندهايى است بسيار ديرينه‌تر از فصل نهم آلفا، يگر چيزى به روشنى در اينجا نياورده و گفته كه با داشتن آلفا بايستى از آن دو درگذشت و آن دو بسى تازه‌تر از آلفا و بتا هستند. بخشهاى گوناگون موونو يكجا به نگارش در نيامده است و شايد مو به گواهى واژه «ما» كه در آن هست (١٠٩١ a ٣٢( از روزگاران آكادميابى باشد، و شايد هم از بند١٠٨٦ a ١ در فصل نهم مو تا پايان دفتر نو كاوشى جداگانه باشد و پيش از بخش نخستين مو از بند١٠٧٦ ab ٨ در فصل ١ تا بند١٠٨٩ a ١٨ در فصل نهم آن به نگارش در آمده باشد.

پس ما در انديشه مثل در برابر دو گونه كاوش هستيم و يگر بر پايه بررسى و سنجش ژرفى از متون، آنها را بگسترد و ما گزيده‌اى از آنها را در اينجا آورديم و از نو هم آنها را ساختيم و به گمان ما هيچ چيزى ما را وانميدارد كه روش شناخته شده را كنار بگذاريم و مى‌گوييم كه دو دفتر موونو هم از رهگذر تاريخ و هم از رهگذر منطق بايستى در پايان متافيزيك گذارده شود.

پس درباره اينكه متافيزيك از خود ارسطو است و يك نگارش هم هست چنين مى‌توان گفت:

١- متافيزيك انبوهى از يادداشتهاى ساده‌اى نيست كه فراهم آورده باشند.

٢- چند دفتر جداگانه‌اى هم نيست كه خود ارسطو يا شاگردانش يا ناشران آنها را پهلوى هم گذارده باشند و مانند برخى از پيشينيان يا نوآمدگان هم «متافيزيك‌ها»