پس كسانى كه اين شرط كردند تا بر ايشان اشكالها خاست و از آن جوابهاى ضعيف دادند، از آن تكلّف مستغنى بودند، كه ايشان را گفتند كه «مردمى مردمى را بخورد، همان اجزا اجزاى اين ديگر شود، از اين دو به كدام دهند؟ و اگر عضوى از وى ببرند و آنگاه طاعتى كند، چون ثواب يابد آن عضو بريده با وى باشد يا نه؟ اگر با وى نباشد، در بهشت بى‌چشم و بى‌دست و بى‌پاى چگونه بود؟ و اگر با وى بود، آن اعضا را در اين عالم انبازى نبود در عمل، در ثواب چگونه بود؟ و از اين جنس ترهات گويند و جواب تكليف كنند.» و بدين همه حاجت نيست چون حقيقت اعادت بدانستى كه به همان قالب حاجت نيست. و اين اشكال از آن خاست كه پنداشتند تويى تو و حقيقت تو قالب توست: چون آن بعينه برجاى نباشد، آن نه تو باشى. بدين سبب در اشكال افتادند؛ و اصل اين سخن بخلل است‌ [١].

مشاهده بهشت و دوزخ در اين دنيا

همانا كه گويى كه مذهب مشهور ميان فقها و متكلّمان آن است كه جان آدمى به مرگ معدوم شود، آنگاه وى را باز به وجود آورند، و اين به خلاف آن است.

بدان كه هر كه از پس سخن ديگران شود نابينا بود. و اين كسى گويد كه نه از اهل تقليد باشد و نه از اهل بصيرت؛ كه اگر اهل بصيرت بودى بدانستى كه مرگ قالب، حقيقت آدمى را نيست نكند، و اگر از اهل تقليد بودى از قرآن و اخبار بشناختى كه روح آدمى پس از مرگ برجاى خويش باشد، كه ارواح پس از مرگ دو قسم است: ارواح اشقيا و ارواح سعدا.

اما ارواح سعدا، قرآن مجيد مى‌گويد: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً، بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‌ [٢]. مى‌گويد: مپنداريد كه آن كسانى كه در راه حق كشته شدند، ايشان مرده‌اند، بلكه زنده‌اند و شادمانند به خلعتها كه از حضرت الوهيت يافته‌اند و بر دوام از آن حضرت روزى خويش مى‌ستانند.

و اما در حق اشقيا: كافران بدر، چون رسول (ص) و اصحاب، ايشان را بكشتند، يك يك از ايشان را آواز مى‌داد و ندا مى‌كرد- و ايشان كشته‌ [٣]- و مى‌گفت: «يا فلان و يا فلان، وعده‌ها كه از حقّ يافته بودم در قهر دشمنان وى، همه را حقّ يافتم؛ و حق- تعالى- تحقيق كرد آن وعده‌ها كه‌

[١] . و حال آنكه اصل اين سخن بخلل (داراى خلل) است.

[٢] . قرآن، ٣/ ١٧٠.

[٣] . و حال آنكه ايشان كشته شده بودند.