دانش رجال از ديدگاه اهل سنت - جديدى نژاد، محمد رضا - الصفحة ٨٨ - مبحث سوم نشانه هاى ضبط راوى

مشهور و محرز است، مقايسه مى‌شود كه اگر همه و يا غالب روايات وى با روايات آنان در لفظ و معنا، و يا حدّاقل در معنا موافقت داشت، وى «ضابط» است و مخالفت‌هاى اندك، مضر براى ضبط نيست و بر عكس، اگر همه و يا غالب روايات وى با روايات عدّه مزبور مخالفت داشت، عدم ضبط وى كشف مى‌گردد.[١] ٢. امتحان و آزمايش راوى‌[٢]. از اين راه، در صورتى مى‌توان استفاده كرد كه ضبط راوى به شيوه حفظ روايات باشد نه نوشتن آنها، بدين صورت كه در سند و متن چند حديث، تغييراتى داده شود، مانند آن كه سند چند حديث را به متن چند حديث ديگر متّصل كنند و متن آن چند حديث را به اسناد چند حديث اوّل (چنان كه محدّثان، بخارى را به هنگام ورودش به بغداد، اين گونه امتحان كردند) و سپس در مورد صحّت احاديث تغيير داده شده از وى، سؤال شود تا ببينند آيا متوجّه تغييرات مزبور مى‌شود يا نه.

البته واضح است كه طريقه كشف ضبط راوى از راه فوق، در صورت معاصر بودن وى امكان‌پذير است. بنا بر اين، طريقه فوق، منحصر به عصر متقدّمان است.

٣. شهرت داشتن (استفاضه) به ضبط. پيش‌تر در بيان نشانه‌هاى عدالت راوى گفته شد كه يكى از راه‌هاى ثبوت عدالت راوى، همين طريقه است و توضيح لازم، داده شد. بنا بر اين، به طريق اولى، ضبط راوى نيز از اين طريق، قابل اثبات است.

٤. تصريح حدّاقل يك عادل. پيش از اين گفته شد كه عدالت راوى به اين طريق قابل اثبات است. بنا بر اين، به طريق اولى، ضبط راوى نيز به اين طريق، قابل اثبات است؛ اگر چه در كتاب‌هاى مصطلح الحديث، متعرّض اثبات ضبط راوى به اين طريق و طريقى كه پيش از اين ذكر شد، نشده‌اند و شايد اين به جهت وضوح مطلب بوده است؛ زيرا اصولًا هر صفتى از دو طريق اخير، قابل اثبات است.

[١]. مقدمة ابن الصلاح ص ٨٦؛ فتح المغيث، العراقى، ص ١٥٥؛ فتح المغيث، السخاوى، ج ١، ص ٣٢٨؛ تدريب الراوى، ج ١، ص ١٦٦.

[٢]. فتح المغيث، السخاوى، ج ١، ص ٣٢٨.