بدهد، باز هم نمى‌توان گفت كه وى، آن حديث را صحيح و راويان آن را عادل مى‌دانسته است، به دليل اين كه ممكن است ذكر آن حديث در مقام مزبور و فصل دوم: شيوه شناخت رجال حديث استشهاد وى به آن، به واسطه واضح‌تر بودن دلالت آن حديث بر مراد و مقصود، و يا اختصار دلالت آن بر مقصود باشد و دليل اصلى وى، اجماع يا قياس يا نصّى از قرآن كريم باشد و بر فرض كه از قراينى خارجى كشف گردد كه تنها دليل وى همان حديث بوده، ممكن است عالم مزبور، با اعتقاد به ضعف آن حديث، از روى احتياط، بر وفق آن فتوا داده است، و يا اصلًا از كسانى باشد كه به خبر ضعيف نيز عمل مى‌كنند، مانند: احمد بن حنبل و ابو داوود (٢٠٢- ٢٧٥ ق).[١] در مقابل، برخى معتقدند كه با حصول شرط و يا شرايطى، طريقه مزبور، طريقه‌اى صحيح براى كشف عدالت است. خطيب بغدادى، انحصار عمل عالم مزبور را به احاديث عادلان، شرط لازم براى استفاده تعديل در اين طريقه دانسته است‌[٢] و غزّالى (٤٥٠- ٥٠٥)[٣]، شرط لازم را عدم امكان حمل عمل عالم بر احتياط و يا عمل به دليل ديگرى- كه با مدلول حديث موافق باشد- دانسته است‌[٤] و ابن كثير (٧٠٠- ٧٧٤)[٥]، شرط لازم را عدم وجود حديث ديگرى هم‌مضمون و هم‌دلالت با

[١]. براى آگاهى از شرح حال وى، ر. ك: فصل ششم، ص ٢٤٣.

[٢]. ر. ك: الكفاية فى علم الرواية، ص ٩٢.

[٣]. ابو حامد محمّد بن محمّد غزالى طوسى، فقيه و از علماى دانش اصول است و كتاب المستصفى‌ فى علم الأُصول وى در اين علم، معروف و متداول است. وى نزد امام الحرمين ابو المعالى جوينى شاگردى كرده، فقه را فرا گرفت( ر. ك: طبقات الشافعية، إسنوى، ج ٢، ص ٢٤٢).

[٤]. المستصفى فى علم الأُصول، ص ١٢٩.

[٥]. عماد الدين ابو الفداء إسماعيل بن عمر بن كثير بن ضوء بُصْرَوى( منسوب به بُصرى، شهرى در شرق‌دمشق)، مشهور به ابن كثير، مورّخ، مفسّر، محدّث و فقيه بسيار با منزلتى بوده است و صاحب تأليفات متعدّد و مفيد مانند: البداية و النهاية، تفسير ابن كثير، جامع المسانيد، إختصار علوم الحديث ... است و نزد بزرگانى چون مِزّى و ابن تيميه، شاگردى كرده است( ر. ك: طبقات الحفّاظ، ص ٥٥٩، ش ١١٦٣؛ النجوم الزاهرة، ج ١١، ص ١٢٣).