وجود دارد تا دروغگويى در مقام روايت و نسبت كذب دادن به پيامبر صلى الله عليه و آله. بنا بر اين، طبيعى است كه تزكيه شاهد به كم‌تر از دو نفر، ثابت نگردد و در تزكيه راوى به قول يك نفر، اكتفا شود.[١] در ادامه اين طريقه از اثبات عدالت راوى، بحث مهمّى وجود دارد مبنى بر اين كه آيا عادلى كه به عدالت راوى تصريح مى‌كند، مى‌بايد مرد و آزاد و بالغ باشد يا آن كه عادل شمردن زن و بنده و بچّه مراهق (بچهّ‌اى كه بلوغش نزديك است) نيز پذيرفته است.

اغلب محدّثان و علما مانند: خطيب بغدادى، باقلانى، رازى (٥٤٤- ٦٠٦ ق)[٢]، نووى و عراقى (٧٢٥- ٨٠٦ ق)[٣] بر اين عقيده‌اند كه تعديل زن و بنده نيز پذيرفته مى‌شود و مرد بودن و آزاد بودن را از شرايط تعديل كننده ندانسته‌اند.[٤] در مقابل، از باقلانى نقل شده كه اكثر فقهاى اهل مدينه و غير مدينه، تزكيه زن را نه در باب روايت پذيرفته‌اند و نه در باب شهادت.[٥] مهم‌ترين دليلى كه براى قبول تزكيه زن و بنده ذكر شده و براى اوّلين بار،

[١]. ر. ك: الكفاية فى علم الرواية، ص ٩٦- ٩٧؛ مقدمة ابن الصلاح، ص ٨٧؛ فتح المغيث، العراقى، ص ١٥١- ١٥٢؛ فتح المغيث، السخاوى، ج ١، ص ٣١٨- ٣٢٠؛ تدريب الراوى، ج ١، ص ١٦٨؛ نظرية نقد الرجال، ص ١٤٦- ١٤٧.

[٢]. فخر الدين محمّد بن عمر قرشى بكرى رازى( منسوب به شهررى در جنوب تهران)، فقيه، متكلّم و ازعلماى بزرگ دانش اصول است و كتاب المحصول فى علم الأُصول وى در اين علم، بسيار متداوّل است( ر. ك: وفيات الأعيان، ج ٣، ص ٣٨٣؛ طبقات الشافعية، اسنوى، ج ٢، ص ٢٦٠).

[٣]. زين الدين ابو الفضل عبد الرحيم بن حسين عراقى، فقيه و محدّث، صاحب كتاب معروف نظم الدُرر فى‌علم الأثر( منظومه‌اى است در علوم حديث) و شرح آن با نام فتح المغيث. وى نزد بزرگانى چون تقى سبكى، ابن عبد الهادى و ابن كثير، شاگردى كرده است( ر. ك: طبقات الحفّاظ، ص ٥٧٠، ش ١١٧٧).

[٤]. ر. ك: فتح المغيث، العراقى، ص ١٥٢؛ فتح المغيث، السخاوى، ج ١، ص ٣٢١؛ تدريب الراوى، ج ١، ص ١٧٤؛ الكفاية فى علم الرواية، ص ٩٧- ٩٨؛ نظرية نقد الرجال، ص ١٣١- ١٣٣.

[٥]. الكفاية فى علم الرواية، ص ٩٨.