دانش رجال از ديدگاه اهل سنت - جديدى نژاد، محمد رضا - الصفحة ١٧٨ - ٣ كتاب هاى جامع راويان ثقه و ضعيف
نشده است؛ امّا به دليل شخصيت ممتاز ابن معين و تقدّم زمانى وى، اين كتاب با وجود حجم كم، بسيار مهمّ است و از مصادر مهمّ اغلب كتابهاى رجالىاى است كه بعد از يحيى بن معين تأليف شدهاند.
كتاب دوم، مجموعهاى است از اقوال ابن معين در مورد جرح و تعديل رجال و ذكر نام راويانى كه به كُنيه اشتهار داشتهاند و يا به عكس، ذكر كنيه راويانى كه به نام اشتهار داشتهاند، و نيز ذكر نسبتهاى رجال، و اينكه فلانى صحابى بوده و فلانى تابعى و مسائلى ديگر از اين قبيل.
اين كتاب نيز از هيچ ترتيبى برخوردار نيست و مانند كتاب اوّل، از اهمّ مصادر كتابهاى رجالىاى است كه بعد از ابن معين تأليف شدهاند.
اقوال ابن معين در اين كتاب را «ابو الفضل عبّاس بن محمّد دورى» گردآورى كرده است.
ب) التاريخ الكبير، تأليف ابو عبد اللَّه محمّد بن اسماعيل بخارى (م ٢٥٦ ق)، صاحب كتاب معروفِ صحيح البخارى.
اين كتاب، مجموعهاى است در شرح حال ١٢٣١٥ راوى كه به ترتيب حروف معجم مرتّب شده است؛ ليكن تنها بر اساس رعايت حروف اوّل نام راويان و نام پدرشان، مرتّب شده است. البته مؤلّف، راويانى را كه نامشان «محمّد» بوده، بهسبب بزرگ داشتن نام پيامبر صلى الله عليه و آله، مقدّم داشته است.
بخارى در شرححال راويان كمتر از الفاظ جرح و تعديل استفاده كرده و الفاظ جرحى كه وى استفاده كرده است، بسيار لطيف و ملايماند؛ مانند: «فيه نظر» و «سكتوا عنه»، و شديدترين لفظ وى در جرح، «منكر الحديث» است.
برخى از متأخّران گمان كردهاند در مواردى كه بخارى در بيان حال راويان، سكوت كرده و از الفاظ جرح و تعديل استفاده نكرده است، بهمعناى وثاقت آن عدّه در نزد وى است؛ ليكن نزد علما، چنين تلقّىاى از سكوت بخارى، ثابت