فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٨٧ - استدلال اشعرى بر نظريه خلقت افعال

وبنده خدا بخواهد آن را حركت دهد، در اين صورت چند احتمال وجود دارد:

١ـ خواسته هر دو انجام گيرد.

٢ـ هيچكدام انجام نگيرد.

٣ـ يكى انجام گيرد نه ديگرى.

هر سه صورت خالى از اشكال نيست، زيرا صورت نخست، مستلزم اجتماع نقيضين، وصورت دوم، مستلزم رفع نقيضين، وصورت سوم، مستلزم ترجيح بلامرجح است، درست است كه قدرت خدا بى پايان وقدرت بنده خدا محدود است، ولى اين نامحدودى وآن محدوديت، در مسئله تأثيرى ندارد، زيرا فرض اين است كه هر دو، نسبت به خواسته خود، از قدرت كامل برخوردارند[١].

پاسخ:

فخر رازى با مهارتى كه در مسائل كلامى دارد، در اين مورد، سخت دچار اشتباه شده است، اين همان برهان «تمانع» است كه آن را در نفى شريك براى خدا به كار برده اند، وموضوع برهان، مساوات دو قدرت وبرابرى دو توانايى است واز اينجا نتيجه گرفته اند كه براى خدا شريكى نيست، در حالى كه مورد بحث، فاقد اين شرط است، ومساوات وبرابرى، ميان دو قدرت، موجود نيست، از اين جهت، فقط خواسته خدا انجام مى گيرد نه خواسته بشر، زيرا بشر در صورتى قادر وتوانا خواهد بود كه از جانب خدا ممنوع وبازداشته نباشد، وقدرت او از كار نيفتد، در صورتى كه خدا خواهان سكون جسم باشد، طبعا قدرت بشر از كار افتاده وقدرت فعلى او به صورت قدرت شأنى در مى آيد.