فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى

(١)

پيشگفتار

٥ ص

(٢)

بخش نخست مكتب اشعرى مؤسس و

٩ ص

(٣)

ابو الحسن اشعرى پايه گذار مكتب

١١ ص

(٤)

نسب و خاندان ابو الحسن اشعرى

١٣ ص

(٥)

ابو موسى اشعرى، نياى ابو الحسن اشعرى

١٥ ص

(٦)

مناظره اشعرى با استاد معتزلى خود، جبّائى

١٨ ص

(٧)

بررسى و تحليل اين مناظره

٢٠ ص

(٨)

مناظره ديگر ابو الحسن اشعرى

٢٢ ص

(٩)

بزرگ نمايى فزون از حدّ در حق اشعرى

٢٤ ص

(١٠)

بازگشت از مكتب اعتزال

٢٦ ص

(١١)

انگيزه هاى بازگشت از اعتزال

٢٧ ص

(١٢)

1ـ فشار حكومت عباسى بر معتزله

٢٩ ص

(١٣)

2ـ انديشه اصلاح در عقيده اهل حديث

٣٠ ص

(١٤)

ويژگيهاى مكتب اشعرى

٣١ ص

(١٥)

1ـ به كارگيرى عقل در عقايد

٣٢ ص

(١٦)

2ـ مكتبى ميانه رو بين معتزله و أهل حديث

٣٣ ص

(١٧)

تاريخ انتشار مسلك اشعرى

٣٤ ص

(١٨)

آثار علمى ابو الحسن اشعرى

٣٨ ص

(١٩)

درگيرى مستمر ميان اشاعره و حنابله

٤١ ص

(٢٠)

گفتار ذهبى در باره اشعرى

٤٢ ص

(٢١)

استفتايى پيرامون ابو الحسن اشعرى

٤٤ ص

(٢٢)

گزارش فتنه و درگيرى ميان حنابله و اشاعره

٤٦ ص

(٢٣)

نامه بيهقى به عميد الملك

٤٨ ص

(٢٤)

نامه قشيرى به عميد الملك

٤٩ ص

(٢٥)

بخش دوم عقايد اشاعره

١٣ ص

(٢٦)

1ـ اشاعره و صفات خبرى

٥٧ ص

(٢٧)

اشاعره در كشاكش تشبيه و تعقيد

٦١ ص

(٢٨)

دو نظريه ديگر در باره صفات خبرى (تفويض و تأويل)

٦٧ ص

(٢٩)

معطّله چه كسانى هستند

٦٩ ص

(٣٠)

سخنى از ابو الحسن ندوى

تأويل صحيح و تأويل باطل

٧٥ ص

(٣٣)

2ـ خدا آفريننده كارهاى بندگان است

٨٣ ص

(٣٤)

استدلال اشعرى بر نظريه خلقت افعال

٨٥ ص

(٣٥)

تفسير صحيح گسترش قدرت و اراده او

٩٠ ص

(٣٦)

پيامدى به نام جبر و گريزگاهى به نام «كسب»

٩٤ ص

(٣٧)

نظريه كسب در هاله الى از ابهام

٩٥ ص

(٣٨)

باقلانى و نظريه كسب

٩٧ ص

(٣٩)

غزالى و نظريه كسب

١٠٠ ص

(٤٠)

تفتازانى و نظريه كسب

١٠٢ ص

(٤١)

همام الدين و نظريه تخصيص

١٠٣ ص

(٤٢)

ابن الخطيب و نظريه كسب

١٠٥ ص

(٤٣)

محققانى از اشاعره و نظريه كسب

١٠٦ ص

(٤٤)

افعال انسان و انديشمندان آزاد فكر

١٠٧ ص

(٤٥)

عبد الوهاب شعرانى و نظريه او در آزادى انسان

١٠٩ ص

(٤٦)

نظريه شيخ محمد عبده در باره افعال انسان

١١٠ ص

(٤٧)

عبد العظيم زرقانى دانشمند مصرى و افعال بندگان

١١١ ص

(٤٨)

شيخ محمود شلتوت و حرّيت انسان

١١٢ ص

(٤٩)

دستاويزهاى اشاعره از مسأله خلق افعال

١١٥ ص

(٥٠)

3ـ اراده گسترده خدا نسبت به همه كائنات

١١٩ ص

(٥١)

انگيزه اشاعره براى گسترش دادن اراده خدا

١٢١ ص

(٥٢)

دلائل اشاعره بر عموميّت اراده الهى

١٢٥ ص

(٥٣)

تحليل استدلالهاى اشاعره

١٢٦ ص

(٥٤)

تفسير صحيح عموميّت اراده

١٢٨ ص

(٥٥)

4ـ تكليف فراتر از قدرت و توان

١٣١ ص

(٥٦)

دلائل قرآنى اشعرى بر تجويز تكليف ما لا يطاق

١٣٤ ص

(٥٧)

تحليل آيات مورد استدلال

١٣٥ ص

(٥٨)

5 ـ قدرت، مقارن با انجام فعل است

١٣ ص

(٥٩)

چرا قدرت همراه با فعل است نه متقدم بر آن؟

١٤٦ ص

(٦٠)

تحليل اين اصل از اصول اشاعره

١٤٨ ص

(٦١)

انگيزه طرح اين مسأله چيست؟

١٤٩ ص

(٦٢)

6ـ رؤيت خدا در روز رستاخيز

١٥٣ ص

(٦٣)

رؤيت خدا از انديشه هاى يهوديان است

١٥٧ ص

(٦٤)

رؤيت بدون جهت، امكان پذير نيست

١٥٩ ص

(٦٥)

شرائط فيزيكى رؤيت

١٦٠ ص

(٦٦)

دلائل عقلى اشاعره بر رؤيت

١٦٢ ص

(٦٧)

رؤيت خدا مستلزم محالى نيست

١٦٣ ص

(٦٨)

مجوز رؤيت، وجود است، نه حدوث!!

١٦٤ ص

(٦٩)

دلائل نقلى اشاعره بر جواز رؤيت

١٦٦ ص

(٧٠)

تفسير آيه «إلى ربّها ناظرة»

١٦٨ ص

(٧١)

دلائل منكران رؤيت

١٧٠ ص

(٧٢)

آيه نخست « لاتدركه الأبصار»

١٧١ ص

(٧٣)

مقصود از «لطيف» چيست؟

١٧٣ ص

(٧٤)

آيه دوّم «ولايحيطون به علماً»

١٧٥ ص

(٧٥)

آيه سوّم «فأخذتكم الصاعقة»

١٧٦ ص

(٧٦)

سخن امام هشتم با ابوقرّة در باره رؤيت

١٨٠ ص

(٧٧)

خطبه هاى امام على عليه السلام در تنزيه خدا از رؤيت

١٨١ ص

(٧٨)

7 ـ خدا متكلّم به كلام نفسى است

١٨٥ ص

(٧٩)

نظريه معتزله در باره تكلّم خدا

١٨٨ ص

(٨٠)

نظريه حكما، در باره كلام خدا

١٨٩ ص

(٨١)

نظريه حنابله، در باره تكلّم

١٩١ ص

(٨٢)

نظريه اشاعره، در باره تكلّم

١٩٢ ص

(٨٣)

خدا متكلم به كلام نفسى است!

١٩٣ ص

(٨٤)

كلام نفسى سراپا ابهام است

١٩٥ ص

(٨٥)

تصويرهاى گوناگون اشاعره در مورد كلام نفسى

١٩٥ ص

(٨٦)

8 ـ كلام خدا، حادث نيست

٢٠٣ ص

(٨٧)

حدوث و قدم كلام خدا در سنت وارد نشده است

٢٠٦ ص

(٨٨)

نخستين كسى كه قرآن را قديم اعلام كرد

٢٠٨ ص

(٨٩)

انديشه قديم بودن قرآن، مايه تعدّد واجب است

٢١٣ ص

(٩٠)

دلائل اشعرى بر قديم بودن كلام خدا

٢١٧ ص

(٩١)

تعليل آياتى كه اشعرى به آنها تمسك جسته است

٢١٨ ص

(٩٢)

مقصود از روح در آيه (و يسألونك عن الروح )چيست؟

٢٢٢ ص

(٩٣)

موضع أهل بيت در باره حدوث و قدم كلام خدا

٢٢٤ ص

(٩٤)

9 ـ انكار حسن و قبح عقلى

٢٢٧ ص

(٩٥)

دلائل اشاعره بر نفى حسن و قبح عقلى

٢٣١ ص

(٩٦)

ملاك داورى عقل در تحسين و تقبيح

٢٣٦ ص

(٩٧)

تقسيم ادراكات عقلى به نظرى و عملى

٢٣٨ ص

(٩٨)

تقسيم هر دو ادراك به بديهى و غير بديهى

٢٣٩ ص

(٩٩)

ميزان حسن و قبح افعال چيست؟

٢٤١ ص

(١٠٠)

نقش حسن وقبح در بحثهاى كلامى

٢٤٤ ص

(١٠١)

اصول هشتگانه كلامى بر اساس حسن و قبح

٢٤٥ ص

(١٠٢)

بخش سوم بزرگان و پيشوايان اشاعره

٢٥١ ص

(١٠٣)

1 ـ قاضى ابوبكر باقلانى(م403)

٢٥٤ ص

(١٠٤)

لغزش نابخشودنى خطيب بغدادى

٢٥٦ ص

(١٠٥)

2 ـ ابو منصور عبد القاهر بن طاهر بغدادى(م429)

٢٥٩ ص

(١٠٦)

بررسى آثار كلامى ابو منصور

٢٦٠ ص

(١٠٧)

3 ـ امام الحرمين عبد الملك جويني(م478)

٢٦٣ ص

(١٠٨)

اساتيد و آثار علمى او

٢٦٤ ص

(١٠٩)

نمونه اى از افكار و آراى امام الحرمين

٢٦٦ ص

(١١٠)

افسانه ها و خرافات پيرامون زندگى او

٢٦٧ ص

(١١١)

4 ـ حجة الإسلام غزالى (م 505)

٢٦٧ ص

(١١٢)

غزالى و انكار حسن وقبح عقلى

٢٦٩ ص

(١١٣)

غزالى و وجوب معرفت شرعى نه عقلى

٢٧١ ص

(١١٤)

غزالى وتجويز تكليف فزون از توان

٢٧٣ ص

(١١٥)

غزالى و افعال بندگان

٢٧٦ ص

(١١٦)

غزالى و تفسير آيه استواء

٢٧٧ ص

(١١٧)

غزالى و تكلّم خدا

٢٧٨ ص

(١١٨)

غزالى و رؤيت خدا در رستاخيز

٢٧٩ ص

(١١٩)

غزالى و رعايت اصلح در باره بندگان

٢٨٠ ص

(١٢٠)

غزالى و اجتهاد دشمنان على

٢٨٣ ص

(١٢١)

5 ـ محمد بن عبد الكريم شهرستانى(م 548)

٢٨٥ ص

(١٢٢)

شهرستانى و دفاع از حقّ

٢٨٦ ص

(١٢٣)

اشتباهات شهرستانى در معرّفى فرق

٢٨٨ ص

(١٢٤)

6 ـ فخر رازى(م 606)

٢٩٠ ص

(١٢٥)

تأليفات و آثار علمى فخر رازى

٢٩٢ ص

(١٢٦)

سر سختى او در دفاع از عقايد اشعرى

٢٩٣ ص

(١٢٧)

نظرى به تفسير فخر رازى

٢٩٥ ص

(١٢٨)

وصيّت رازى به هنگام مرگ

٢٩٧ ص

(١٢٩)

سيف الدين آمدى (م 621)

٢٩٨ ص

(١٣٠)

آمدى و كتاب غاية المرام

٣٠١ ص

(١٣١)

8 ـ عبد الرحمن عضد الدين ابجى(م 756)

٣٠٣ ص

(١٣٢)

آثار عملى و فكرى او

٣٠٤ ص

(١٣٣)

گرفتارى در حصار تعصّب

٣٠٦ ص

(١٣٤)

9 ـ سعد الدين تفتازانى(م 793)

٣٠٧ ص

(١٣٥)

آثار عملى تفتازانى

٣٠٨ ص

(١٣٦)

تفتازانى اشعرى بود نه ماتريدى

٣٠٩ ص

(١٣٧)

10 ـ مير سيد شريف جرجانى(م816)

٣١٠ ص

(١٣٨)

آثار علمى مير سيد شريف

٣١١ ص

(١٣٩)

11 ـ علاء الدين قوشچى(م 779)

٣١٢ ص

(١٤٠)

بررسى شرح تجريد قوشچى

طبقه نخست و شخصيتهاى نوزده گانه

٣١٥ ص

(١٤٣)

طبقه دوم و شخصيتهاى نوزده گانه

٣١٥ ص

(١٤٤)

طبقه سوّم و شخصيتهاى نوزده گانه

٣١٦ ص

(١٤٥)

طبقه چهارم و شخصيتهاى هفت گانه

٣١٦ ص

(١٤٦)

طبقه پنجم و شخصيتهاى شانزده گانه

٣١٨ ص

(١٤٧)

طبقه ششم و شخصيتهاى شش گانه

٣١٩ ص

(١٤٨)

طبقه هفتم و شخصيتهاى چهارده گانه

مدارك و مآخذ كتاب

فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٣١٩ - طبقه هفتم و شخصيتهاى چهارده گانه

٦٥ـ ابو عبدالله طبرى

طبقه پنجم:

٦٦ـ ابوالمظفر خوافى نيشابورى

٦٧ـ ابوالحسن طبرى، معروف به كياى هراسى

٦٨ـ ابوحامد غزالى، معروف به حجة الاسلام[١]

٦٩ـ ابوبكر شاشى

٧٠ـ ابوالقاسم انصارى نيشابورى

٧١ـ ابونصر بن ابى القاسم قشيرى

٧٢ـ ابوعلى حسن بن سليمان اصفهانى

٧٣ـ ابوسعيد اسعد بن ابى نصر بن فضل عمرى

٧٤ـ ابو عبدالله، محمد بن احمد بن يحيى بن جنى عثمانى ديباجى

٧٥ـ قاضى ابوالعباس احمد بن سلامه، معروف به ابن رطبى

٧٦ـ ابو عبدالله فراوى نيشابورى

٧٧ـ ابوسعد، اسماعيل بن احمد نيشابورى، معروف به كرمانى

٧٨ـ ابوالحسن سُلمي دمشقى

٧٩ـ ابومنصور محمود بن احمد بن عبد المنعم ماشاذه

٨٠ـ ابوالفتوح محمد بن فضل بن محمد بن معتمد اسفراينى

٨١ـ ابوالفتح نصر الله بن محمد بن عبد القوى مصيصى

ابن عساكر خود، بخشى از طبقه پنجم را درك كرده وبا برخى از آنان معاصر بوده وبا برخى ديگر نشست وبرخاست داشته است.

تاج الدين سبكى، دو طبقه ديگر را نيز كه ابن عساكر آنها را درك نكرده، بر اين پنج طبقه افزوده ومى نويسد:

[١] شرح حال او در گذشته بيان گرديد.