فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤١٦ - اِستثناء
آن هيجده مىشود و استثناهاى منفى نُه و هفت است كه جمع آن شانزده مىشود كه با كم كردن شانزده از هيجده، دو باقى مىماند.(٧)
ادوات:ادوات استثنا يا لغوى است، مانند«الاّ»و«غير»و يا شرعى، مانند«اِنْ شَاءَ اللّه»كه از آن به استثناى به مشيّت تعبير مىشود.
اقسام:استثنا به متّصل و منقطع تقسيم مىشود.
استثناى متّصل (استثنا از جنس) به استثنايى اطلاق مىشود كه اگر نبود، مستثنا داخل در مستثنامنه بود، مانند اقرار به اينكه ده تومان به فلانى بدهكارم جز پنج تومان.
استثناى منقطع (استثنا از غير جنس) به استثنايى اطلاق مىشود كه مستثنا بدون استثنا، داخل در مستثنامنه نيست، مانند اقرار به اينكه به فلانى ده تومان بدهكارم جز يك لباس. در اينكه اطلاق استثنا به اين قسم، حقيقى است يا مجازى اختلاف است.(٨)
احكام:استثنا يا به مشيّت است يا به غير مشيّت.
استثنا به مشيّت:اين نوع استثنا تنها در قَسَم صحيح است؛(٩)امّا اگر هدف از آن، صرف تبرّك جستن به مشيّت الـهى باشد نه استثنا، كاربرد آن در غير قسم نيز صحيح است، ليكن آثار استثنا بر آن بار نمىشود.
فايده اين نوع استثنا در قَسَم آن است كه مانع انعقاد قسم مىشود. در نتيجه عمل نكردن به قسَم مانعى ندارد.(١٠)البته برخى ميان واجب يا مستحب و غير آن تفصيل داده و گفتهاند: اگر متعلّق قسم واجب يا مستحب باشد قسم منعقد مىگردد و اگر چنين نباشد منعقد نمىشود.(١١)
استثنا به غير مشيّت:حكم استثنا به ادوات لغوى بر حسب موارد متفاوت است كه به مهمترين آنها اشاره مىشود.
تجارت:استثنا در عقودى همچون بيع( --> بيع)و اجاره( --> اجاره)صحيح است، مانند آنكه بگويد: اين زمين جز يك دهم آن را به هزار تومان به تو فروختم يا اين خانه را جز فلان اتاق به مبلغ هزار تومان در ماه به تو اجاره دادم.
صحّت استثناى ياد شده منوط به دو