معناى رهايى از بردگى، در بابهاى مختلف فقه، اعم از عبادات، مانند صلات، زكات، حج، جهاد؛ عقود، نظير تجارت، وكالت، وقف، وصيّت، نكاح؛ ايقاعات، همچون عتق و نذر؛ و احكام مانند، غصب، ارث و قصاص آمده و موضوع احكامى قرار گرفته است كه به محورهاى مهم آن اشاره مى‌كنيم.

آزاد بودن:اصل در انسان آزاد بودن است.(٣)فرزند در آزاد يا برده بودن، تابع پدر و مادر خويش است، و به نظر مشهور، حتّى اگر مادر به تنهايى آزاد باشد، فرزند نيز آزاد محسوب مى‌گردد.(٤)

از شرايط وصيّت كننده،(٥)وصىّ،(٦)واقف،(٧)موقوف‌عليه،(٨)موكّل،(٩)وكيل،(١٠)اقراركننده،(١١)ولىّ(١٢)و يابنده گمشده (ملتقِط)،(١٣)آزاد بودن است. همچنين وجوب نماز جمعه،(١٤)زكات،(١٥)حج،(١٦)نذر(١٧)و جهاد(١٨)بر مكلّف، مشروط به آن است.

به قول مشهور، مادر در صورت آزاد بودن، تا هفت سال حق حضانت(--> حضانت)دخترش را دارد.(١٩)آزاد بودن زن موجب اختلاف عدّه(--> عدّه)اوبا كنيز(٢٠)و نيز تعداد شبهايى كه براى آن دو حق همخوابگى با شوهر است، مى‌شود(٢١)(--> همخوابى).

آزاد:انسان آزاد، مال محسوب نمى‌شود؛ از اين رو، كسى نمى‌تواند از راه خريدن و مانند آن مالك وى گردد،(٢٢)و چنانچه كسى او را غصب كند، از جهت غصب ضامن نيست؛(٢٣)چنان‌كه دزديدن انسان آزاد موجب ثبوت حدّ سرقت نمى‌شود(--> آدم ربايى)، مگر آنكه او را بفروشد(٢٤)(-->آدم فروشى).

انسان آزاد، مالك منافع و كار خويش است و مى‌تواند با اجيرشدن، آن را به كسى اجاره دهد(٢٥)و چنانچه كسى منافع و عمل او را غصب كند ـ مانند آنكه به ستم، او را به كار بگيرد ـ ضامن مزد او است.(٢٦)

برده از آزاد و آزاد از برده ارث نمى‌برد.(٢٧)مرد آزاد بيش از دو كنيز و برده بيش از دو زن آزاد نمى‌تواند به همسرى برگزيند.(٢٨)آزاد در برابر برده قصاص نمى‌شود.(٢٩)به قول مشهور، عزل

(١٠)جواهر الكلام ٢٧/ ٣٩٥
(١١)٤١/ ٥٢٣
(١٢)العروة الوثقى ٢/ ٨٦٩
(١٣)جواهر الكلام ٣٨/١٥٨
(١٤)١١/ ٢٥٩
(١٥)١٥/ ١٤
(١٦)١٧/ ٢٤١
(١٧)٣٣٦
(١٨)٢١/ ٥
(١٩)٣١/ ٢٨٦
(٢٠)٣٢/ ٢٣٠ و ٢٧٤
(٢١)٣١/ ١٦٥
(٢٢)٢٢/ ٣٤٣
(٢٣)٣٧/ ٣٦
(٢٤)٤١/ ٥١٠
(٢٥)٢٢/٣٧
(٢٦)٣٧/٣٨
(٢٧)٣٩/ ٤٨
(٢٨)٣٠/ ٥
(٢٩)٤٢/٨١ ـ ٨٣
(٣)جواهر الكلام ٢٤/ ١٣٦
(٤)٣٠/ ٢١١
(٥)٢٨/ ٢٧٠
(٦)٣٩٧
(٧)العروة الوثقى [ تكملة ]٢/ ٢٠٧
(٨)جواهر الكلام ٢٨/ ٣٠
(٩)العروة الوثقى [ تكملة ] ٢/ ١٣٤