اين نكته مورد انكار هيچ يك از پژوهشگران نيست كه كاربرد «رافضه»[١] به عنوان يك اصطلاح فرقه‌اى، از اصطلاحات متأخّر و ظهور و رواج آن در پايان عصر اموى و پس از شكل‌گيرى فرقه‌هاى بزرگى، همچون خوارج، مرجئه و معتزله بوده است.[٢] دليل روشن آن اين است كه شيعيان در روزگار حاكميّت سركوبگر حزب اموى و با همه تلاش سردمداران اين حزب براى ساز كردن القاب سرزنش‌آور براى آنان همچون «ترابيّه»، هيچ‌گاه به چنين لقبى متّهم نمى‌شدند.

در عين حال برخوردارى اين واژه از معناى ناپسند و حسّاسيت‌برانگيز براى قشر وسيعى از مسلمانان در دوره هاى بعدى‌[٣] و احتمال وجود برخى از احاديث ساختگى عليه صاحبان اين نام و نشان،[٤] موجب شد كه جمعى از مخالفان و معاندان تفكّر شيعه، مجموعه فرقه‌هاى شيعى و حتّى زيديانى كه چنين لقبى را عليه شيعيان ترويج مى‌كردند، «رافضه» بنامند.[٥] مهم‌تر آنكه حتّى از ديدگاه برخى، دوستى خاندان پيامبر (ص) كه مورد تأكيد صريح قرآن و پيامبر (ص) بوده، نيز رفض و رافضى‌گرى تلقّى شده است.[٦] درباره علّت نام‌گذارى و نيز تاريخ و چگونگى شكل‌گيرى اين واژه نيز همانند بسيارى از اصطلاحات‌[٧] ديگر، ديدگاه يكسانى وجود ندارد.

ب. اماميّه‌

در نام‌گذارى و كاربرد اين اصطلاح براى دسته‌ها يا دسته‌اى خاص از شيعيان، معناى سرزنش‌آورى ارائه نشده است؛ امّا نمى‌توان در تاريخ ظهور و بروز و گستره مصاديق آن، ديدگاه روشن و يكدستى ارائه كرد.

شهرستانى اين نام را ويژه گروه‌هاى غير زيدى مى‌داند كه از زمان صادقين (ع) به بعد شكل گرفته و اعتقادشان بر اساس باور به امامان معيّن و مشخّص از سوى پيامبر (ص) (نصّ جلى) استوار بوده و معتقدند: هيچ امرى در اسلام مهم‌تر از تعيين امام نبوده است. وى بر مبناى تعريف خود، فرقه‌هاى «قطعيّه»، «واقفيّه»، «اسماعيليّه» و «اثنى عشرى» را از زيرمجموعه‌هاى اين اصطلاح به حساب مى‌آورد.[٨]

بر اساس يك تعريف ديگر، «اماميّه» نام عمومى فرقه‌هايى است كه به امامت بلافصل حضرت على (ع) و فرزندان او معتقد بوده، مى‌گويند: جهان، هيچ‌گاه از امام تهى نتواند بود و منتظر خروج يكى از علويانند كه در آخرالزّمان ظهور مى‌كند.[٩]

در برخى از فرهنگ نامه‌هاى فرق نيز «اماميّه» عنوان كلّى گروه‌هاى «زيديّه»، «اسماعيليّه» و «اثنى‌عشريّه» به حساب آمده است.[١٠]