عربستان از اين وضعيت را دو چندان ساخته است. به همين دليل، دولت عربستان به طور هم‌زمان، ابزارهاى مختلفى براى آرام كردن و به حاشيه راندن اقليّت شيعه به كار گرفته است.

تأسيس جنبش‌هاى شيعى: واكنش شيعيان به سياست‌هاى تبعيض‌آميز، تأسيس جنبش (حركت الرّساليين الطّلع) در سال ١٩٦٨ م.

با حمايت معنوى آيت الله سيّد محمّد مهدى شيرازى از مراجع تقليد شيعيان بود كه با پيروزى انقلاب اسلامى ايران در سال ١٩٧٩ م. شيعيان عربستان متأثّر از اين تحوّل شدند و نقطه عطفى براى شيعيان محسوب مى‌شد. بر اين اساس مساجد و حسينيه‌هاى شيعيان كه تا پيش از آغاز انقلاب ايران نقش چندانى ايفا نمى‌كردند، پس از سال ١٩٧٩ م. به پايگاه‌هايى براى جنبش‌هاى مختلف مذهبى و سياسى شيعيان تبديل شدند. شيخ حسن الصفّار در كنار افرادى چون فوزى السّيف و محمود السّيف با تأسيس «سازمان انقلاب اسلامى» در اوايل دهه ١٩٨٠ م. در سخنرانى‌هاى خود تصوير اسلامى انقلابى و نوين را ترسيم كردند كه شيعيان استان شرقى از آن آگاهى نداشتند. همچنين در سال‌هاى بعد در دهه ١٩٩٠ م. (جنبش اصلاحيّه) شكل گرفت كه بيشترين تلاش خود را بر گفت‌وگو و تظاهرات مسالمت‌آميز با حكومت قرار داده است؛ امّا در كنار آنچه كه بدان اشاره شد و حاكى از تلاش‌هاى رهبران شيعى در مورد برون‌رفت از وضعيت موجود است، اين است كه فعّالان سياسى شيعه، همچنان در مورد مسائل جارى در كشور اختلاف‌نظر دارند. اختلاف نظرهايى مبنى‌بر نوع و ماهيّت مبارزه از يك سو و فقدان نهاد و سازمان و تشكيلات از سوى ديگر. اين اختلاف نظر در كنار سياست‌هاى سركوب باعث شده تا عملًا جنبش‌هاى اعتراضى شيعه در عربستان پس از مدّتى ناكام مانده و در حاشيه قرار گيرند؛ به خصوص كه با پيروزى شيعيان در عراق و موج تحوّلات جهان عرب كه موجب تحرّكات گسترده در «بحرين» شد، دولت سعودى، جنبش شيعى را با حسّاسيت‌هاى بيشترى دنبال خواهد كرد و اين وضعيت را براى شيعيان در عربستان سخت‌تر خواهد كرد.

دورنماى رخداد: همان‌طور كه اشاره كرديم، شيعيان عربستان سعودى پس از شيعيان عراق، بزرگ‌ترين جامعه شيعى عرب را در «خليج فارس» تشكيل مى‌دهند؛ امّا اين جامعه شيعى به چند دليل نتوانسته است يك جنبش معترضى دامنه‌دار و هدفمند تشكيل دهد. سياست‌هاى تبعيض‌آميز هدفدار حكومت، فقدان تشكيلات و استراتژى‌هاى مبارزاتى و عدم حمايت‌هاى منطقه‌اى و بين المللى سه عامل و مانع اصلى در حركت رو به جلو بوده است.

نگارنده معتقد است، بهترين استراتژى مبارزاتى براى شيعيان عربستان عبارتند از:

١. پذيرش واقعيّت‌هاى موجود و شناخت منطق و جوهره سياست، قدرت و مذهب در عربستان سعودى؛

٢. طرح الگوى مشاركت در نهادها و سازمان‌هاى حكومتى، امرى كه در زمان حمله عراق به «كويت» مشاهده شد و شيعيان عربستان بيانيّه‌اى در حمايت از تماميّت سرزمينى عربستان صادر كردند؛

٣. پرهيز از نخبه‌گرايى و توسعه كانال‌هاى ارتباطى با نيروهاى موجود در جامعه عربستان از جمله گروه‌هاى سنّى ميانه‌رو و اسلام‌گرايان ليبرال؛

٤. پرهيز از استراتژى‌هاى مبارزات مسلّحانه و در مقابل طرح استراتژى‌هاى مسالمت‌جويانه و ملايم كه مورد قبول رهبران شيعى نيز قرار دارد؛

٥. حفظ و تقويت ارتباط مراجع، علما و نخبگان شيعى با نهادهاى اجتماعى و بشر دوستانه.