ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٢ - اهل بيت در روايات
اهل بيت (ع) در قرآن و روايات
على ربّانى گلپايگانى
كلمه اهل بيت در قرآن در سه آيه به كار رفته است: يكى در «آيه ٧٣ سوره هود» كه مربوط به حضرت ابراهيم (ع) و همسر اوست. فرشتگان، خطاب به همسر ابراهيم گفتند: «رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ؛ رحمت خدا و بركات او بر شما خاندان باد بىگمان او ستودهاى بزرگوار است.»
ديگرى در «آيه ١٢ سوره قصص» كه مربوط به خاندان موسى (ع) است. خواهر حضرت موسى (ع) به درباريان گفت: «هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ؛ آيا شما را به خانوادهاى راهنمايى كنم كه اين كودك (موسى) را براى شما نگهدارى مىكنند.»
و سوم در «آيه ٣٣ سوره احزاب» كه به «آيه تطهير» معروف است. خداوند خطاب به پيامبر (ص) و خاندان او فرموده است: «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً؛ خدا فقط مىخواهد آلودگى را از شما خاندان بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند.»
درباره اينكه مقصود از اهل بيت در آيه چه كسانى هستند، اقوال مختلفى مطرح شده است. ديدگاه مورد قبول شيعه و جمع كثيرى از اهل سنّت اين است كه مقصود اهل كساء مىباشد؛ يعنى پيامبر (ص)، على، فاطمه، حسن و حسين (ع).[١]
اهل بيت در روايات
واژه اهل بيت در احاديث نبوى چهار كاربرد مختلف دارد كه مىتوان آنها را كاربردهاى: اعم، عام، خاص و أخص ناميد. كاربرد اعم، آن كسانى كه هيچ گونه پيوند خويشاوندى نسبى يا سببى با پيامبر ندارند را شامل مىشود. آنان مسلمانانى هستند كه در پيروى از پيامبر (ص) صادق و ثابت قدمند؛ چنانكه پيامبر (ص) سلمان فارسى[٢] و ابوذر غفارى[٣] را از اهل بيت به شمار آورده است، در برخى روايات اهل بيت بر افراد ديگرى نيز اطلاق شده است كه اسامة بن زيد[٤] و واثلة بن اسقع[٥] از آن جمله است.
كاربرد عام اهل بيت همه خويشاوندان نسبى پيامبر (ص) را در بر مىگيرد، كسانى كه صدقه واجب (زكات) بر آنان حرام شده است.[٦] در حديث ديگرى، تعبير اهل بيت در خصوص عبّاس، عموى پيامبر (ص) و فرزندان او به كار رفته است.[٧]
كاربرد خاصّ اهل بيت مربوط به همسران پيامبر (ص) است. بدون شك، همسران پيامبر (ص) مطابق معناى لغوى و عرفى، اهل بيت پيامبرند، مقصود از بيت در اينجا، بيت سكنا (محلّ سكونت) است، نه بيت نسب يا نبوّت. در يكى از احاديث مربوط به شأن نزول آيه تطهير[٨] آمده است كه امّ سلمه به پيامبر (ص) گفت: آيا من نيز از اهل البيت هستم؟ پيامبر پاسخ داد: آرى.[٩] گفتنى است كه در ساير احاديثى كه از امّ سلمه نقل شده، پيامبر (ص) به پرسش امّ سلمه از او كه آيا من از اهل بيت، يعنى كسانى كه آيه تطهير در مورد آنان نازل شده، هستم؟ پاسخ مثبت نداد؛ ولى ميان اين دو دسته روايات منافاتى نيست؛ زيرا آن روايات مربوط به قبل از نزول آيه تطهير در