قرآن و فرهنگ زمانه - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٧٩ - سخنى در باب چشم زخم

سخنى در باب چشم زخم‌

گفته‌اند: از جمله شواهد تأثيرپذيرى قرآن از محيط عرب جاهلى، پذيرش تأثير چشم زخم است كه در چند جاى قرآن ديده مى‌شود:

١. در آيه ٦٧ سوره يوسف: اين آيه از زبان يعقوب عليه السلام حكايت مى‌كند:

فرزندان من، از يك در وارد نشويد، بلكه از درهاى مختلف وارد شويد و من از جانب خدا بى نيازتان نمى‌كنم [و دفع شر نمى‌توانم بكنم‌]. حكم تنها از آن اوست؛ بر او تكيه دارم و همگان بايد بر او توكل كنند.[١] گويند: يعقوب اين سخن را بدان جهت گفت كه مى‌ترسيد چشم زخم به ايشان برسد؛ زيرا پسرانش جمال و هيبت و شوكتى چشم‌گير داشتند؛ آن هم ده برادر.[٢] ٢. آيه معروف به «و إن يكاد»:

«وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ. وَ ما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ»[٣]؛ آن گاه كه كافران آيات قرآن را مى‌شنيدند و مى‌گفتند:" او ديوانه است"، نزديك بود كه با نگاه خود، تو را هدف قرار دهند؛ حال آن كه قرآن، جز ذكرى براى جهانيان نيست.

گفته‌اند: «ليزلقونك»؛ يعنى تو را چشم بزنند. طبرسى گويد:

مفسران، همه، بر اين باورند كه مراد از آيه همين معناست.[٤] ٣. آيه‌ «وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ»[٥]. گفته‌اند: يعنى از شر دو چشمانش.[٦] ابن ابى عمير نيز روايت كرده است كه امام فرمود: «آيا نديدى كه با چشمان باز نگاه مى‌كند؟

اين، همان چشم زخم است.»[٧] سخن در اين‌جا، از دو جهت مطرح مى‌شود:

[١] . يوسف، ٦٧.

[٢] . مجمع البيان، ج ٥، ص ٢٤٩.

[٣] . قلم، ٥١ و ٥٢.

[٤] . مجمع البيان، ج ١٠، ص ٣٤١.

[٥] . فلق، ٥.

[٦] . مجمع البيان، ج ١٠، ص ٥٦٩.

[٧] . معانى الاخبار، ص ٢١٦.