فوايد دمشقيه - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٦٤ - مطلب چهارم حيات و پاداش برزخ

كردن از آن مدت ولو به ملاحظه خلود به يك ساعت در جايى كه مخاطبين و مستمعين اسيران زمان خيلى ركيك و يا اقلا خلاف ذوق متعارف است.

دو نظريه و يا دو احتمال ديگرى نيز وجود دارد.

١- مراد از يوم در اين آيات روز ٢٤ ساعته نيست بلكه يوم اخروى است كه قرآن آن را به يك مورد به هزار سال و در مورد ديگر به پنجاه هزار سال تعبير كرده است.

اين نظريه بسى ضعيف است. اولًا تبهكاران به اين دو روز دراز آشنايى ندارند و ثانيا از قرآن استفاده نمى‌شود كه روز آخرت همين روزها باشد، ثالثا در آيه اول لفظ قليل و در آيه پنجم و هفتم لفظ ساعت استعمال شده نه يوم و در آيه پنجم خداوند مى‌فرمايد گويا مكث نكرده‌ايد مگر يك ساعت و اين دليل قاطع بر بطلان اين قول است.

٢- روح پس از ترك بدن مجرد مى‌شود و آثار طبيعت كه حركت و زمان از جمله آن‌ها است براى او مطرح نيست لذا اين همه مدت زيد را اندك مى‌شمارند.

ولى مجرد از مطلق حركت و زمان آزاد و نبايد متوجه ده روز و يا يك روز و مكث قليل و يا يك ساعت نيز گردد در حالى كه آن‌ها متوجه اين مدت بوده‌اند و نيز اگر ارواح اشقيا و تبهكاران بدين حد مجرد باشند بايد به طريق اولى روح سعدا نيز چنين باشد در حالى كه قرآن به جز يك مورد از آن‌ها انكار مكث را نقل ننموده است بلكه اثبات آن را نقل فرموده‌