فوايد دمشقيه - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٦٠ - مطلب چهارم حيات و پاداش برزخ

دارد زيرا در آخر آيه دوم از قول صاحبان علم و ايمان در جواب تبهكاران گفته مى‌شود كه شما تا روز قيامت درنگ كرده‌ايد و اين روز قيامت است و زمان پايان برزخى شما است ولى در آيه سوم از قول خداوند آمده است كه لبث نكرده‌ايد مگر اندكى ممكن است اين مغايرت را به چند وجه برطرف كرد كه شايد وجه بهتر اين باشد كه مراد از قليل قلت بالنسبه به خلود باشد كه منكرين قيامت به آن اعتقاد داشتند بلى عالم برزخ هر قدر كه دراز باشد باز هم نسبت به ابديت كم مى‌باشد و جمله او انكم كنتم تعلمون دليل خوبى بر اين توجيه مى‌باشد. (دقت شود)

(موضوع چهارم) در اين آيات تصريحى نشده است كه مراد تبهكاران مكث عالم برزخ باشد و شايد مراد مكث دنيا و زندگى مادى اين جهان باشد كه كفار به سبب انقضاى هزاران سال مدت آن را فراموش كرده‌اند و آن را يك ساعت و يا ده (روز) پنداشته‌اند اين احتمال را بعضى از مفسرين قبول كرده‌اند و مى‌شود كه آيه سوم را بر آن دليل آورد زيرا در اين آيه سؤال شده است كه در زمين چقدر مكث كرده‌ايد.

ولى اين استدلال در فرضى درست است كه مراد از (فى الارض/ در زمين) روى زمين باشد و گرنه استدلال تمام نمى‌شود زيرا اجساد مردگان در زمين دفن شده است هر چند بعدا مضمحل شده‌اند و حتى قبور آنان جزء ساختمان‌ها شده است ولى به اعتبار دفن و و مدت بقاى بدن‌ها