اين دسته‌اى كه اكثريت را تشكيل مى‌دهند آماده نشده است وقتى رحمت و هدايت در حق آن‌ها منفى مى‌باشد علت آفريده شدن آن‌ها چه مى‌باشد و براى چه خلق شده‌اند و بايد توجه داشت كه اشكال فوق به دسته مقصرين نيز به نحو ديگرى محتاج به جواب است.

زيرا مى‌گوييم كه چرا به آنان وجود ارزانى شد و يا بر فرض وجود چرا در صفات اخلاقى آن‌ها تغييرى داده نشد تا مستحق عذاب دايم در آتش نگردند و لو اين استحاق ناشى از اختيار وارده آنان است.

نگارنده هنوز جوابى براى اين معضله نيابيده است. بلى روايات معتبرى داريم كه اكثر اصناف قاصرين روز قيامت مورد امتحان و آزمايش قرار مى‌گيرند. مطيعين داخل بهشت و متمردين داخل جهنم مى‌شوند[١] و ممكن است كه اين امتحان درباره تمام اصناف قاصرين به عمل آيد.

ولى آيا اطاعت از اين امتحان در چند دقيقه با مشاهده حسى ميدان حساب و جهنم و بهشت مانند اطاعت در تمام زندگى كره زمين است و كمال نفسى حاصل هردو، برابر و مساوى است؟ گمان نكنم هيچ دانشمندى وجه اول را بپذيرد و بر اساس وجه دوم سؤال پيش به قوت خود باقى مى‌ماند[٢].

زيرا كاميابى و ناكامى آزمايش‌شدگان در ميدان حساب غرض از حيات او را در كره زمين (كه همان عبادت و رحمت) باشد تصحيح كرده نمى‌تواند.

[١] . براى تحقيق اين مطلب به جزء دوم صراط الحق مراجعه شود.

[٢] . جواب‌هايى كه براى اين سؤال داده شده است به هيچ وجه قابل اعتماد را نداد و از باب نمونه به جزء اول نهايه الدرايه شرح كفايه الاصول مراجعه شود.