علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٩٤
امکان بالا رفتن و صعود به مراتب بالاتر نيست. اصل ترتب در عرفان اشاره به اين معنا دارد که پيمودن هر يک از منازل و مقامات، متوقف بر به فعليت رساندن درجات و منازل قبلي است. اين موضوع در کتاب منازل السائرين خواجه عبدالله انصاري _ که يکي از آثار کلاسيک عرفان عملي به شمار ميرود _ به خوبي نمايان است. وي در اينباره ميگويد:
لا تصح النهايات الا بتصحيح البدايات، کما ان البينة لا تقوم الّا علي الاساس.[٢٨٦]
آنچه از بررسي متون موجود در اينباره به دست ميآيد، آن است که تربيت عرفاني بر سير و سلوک و رعايت ترتب مراتب و درجات تأکيد دارد، به گونهاي که مراتب پايين، رقيقهاي از مراتب بالاست و براي رسيدن به مراتب بالا، ناگزير بايد مراتب پايين طي گردد.
٣. مباني روايي تعليم و تربيت اسلامي
در رواياتي
که از سوي پيامبر٦ و معصومين: درباره تربيت نقل شده است، استنباطهاي بيشتري ميتوان
در باب روشهاي صحيح تربيتي و آموزش، نقش
معلم، نقش دانشآموز، نقش محيط و خانواده و والدين، نقش اطرافيان
و امکانات و همچنين شيوههاي ارائه و سازماندهي و ارزشيابي
به دست آورد. در اين نوشتار، با توجه به اينکه پرداختي به هر يک
از اين موارد در حوصله يک مقاله حتي کتاب خاص است، تنها اصولي
که از روايات فهميده ميشود، به عنوان اصول تعليم و تربيت
اسلامي به اختصار بيان ميگردد.
١-٣. اصل ميانهروي (اعتدال)
خداوند، امت اسلامي را امتي متعادل و ميانه معرفي ميکند و ميفرمايد:
Gوَكَذلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداًF؛[٢٨٧]
و اينچنين شما را امتي متعادل ساختيم تا بر مردم گواه باشد... .
هر حرکت و فعل تربيتي بايد بر اعتدال استوار باشد و از حد وسط بيرون نرود و به افراط و تفريط کشيده نشود که حرکت و فعلي مطلوب به شمار آيد. آيين تربيتي دين به اعتدال در
[٢٨٦]. همان.
[٢٨٧]. سوره بقره، آيه ١٤٣.