علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٧٨

ديده‌ام «فرأيت دروازة القماش» [دروازه‌اي است كه هر كس و از هر قماشي بدان
وارد مي‌شود].[٢٤٠]

بر اين اساس، مي‌توان نتيجه گرفت مرسلات قتاده جزو ضعيف‌ترين مرسلات است و نمي‌توان به آنها اعتماد کرد، مگر آن‌که با کمک قرائن، ضعف آنها جبران شود.

٣. قَدَري بودن

افزون بر تدليس، ايراد ديگري كه بر قتاده وارد کرده‌اند، قدري [جبري مسلک] بودن اوست؛ چنان‌که سعيد‌ بن عروبه از قول قتاده مي‌گويد:

همه چيز به تقدير الهي است، جز معاصي.[٢٤١]

ابن‌حجر از قول عِجْلي (م٢٦١ق‌) مي‌نويسد:

او تا اندازه‌اي انديشه قدري داشت؛ در عين حال نه به سوي آن دعوت مي‌كرد و نه درباره آن سخني مي‌گفت.[٢٤٢]

اما عبدالله‌بن شَوذب (م١٧٥ق‌) مي‌گويد:

شنيدم كه قتاده در مسجد بصره صدا را به دفاع از قدر بلند كرده بود.[٢٤٣]

فضيل ‌بن عياض گفته است:

به طاووس گفته شد: اين قتاده است كه دارد مي‌آيد. گفت: اگر بيايد برمي‌خيزم و مي‌روم. به او گفته شد: او مردي فقيه است. گفت: ابليس فقيه‌تر از اوست؛ زيرا گفت: Gرَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِيF (حجر: ٣٩)؛ «پروردگارا! به سبب آن‌كه مرا گمراه كردي»؛ يعني ابليس گمراهي را به خدا نسبت داد، ولي قتاده كه عقيده به قدر دارد، معاصي را به خدا نسبت نمي‌دهد.[٢٤٤]

با وجود اين‌كه قدري بودن قتاده را يكي از عوامل تضعيف او دانسته‌اند، بعضي قول او را حجت مي‌دانند؛ چنان‌كه ذهبي مي گويد:

[٢٤٠]. همان.

[٢٤١]. تذكرة الحفاظ، ص١٢٤.

[٢٤٢]. تهذيب الكمال، ج٢٣، ص٥١٧.

[٢٤٣]. همان.

[٢٤٤]. معرفة الثقات، ج٢، ص٢١٥.